VERHANDELINGEN, UITGEGEEVEN DOOR DE H O LL AN DS CH E MAATSCHAPPYE D E R WEETENSCHAPPEN, '? E li A A R. L E M. XF II L D E E Z. ACHTTIENDE DEE JL VERHANDELINGEN, UITGEGEEVEN DOOR DE HOLLANDS C^ E MAATSCHAPPYE D E R WEETENSCHAPPEN, N T E HAARLEM. 111. D E E L. T E HAARLEM, By y. B O S C H t Drukker van de Hollandfche Maatfchappye der Weetenfchappen , 1778. Met Pnvlkglt derEd. Grott Mg. Heeren Staotm vs?i Holland en Wsst Ehdz. VOORBERICHT VAN D E HOLLANDSCHE MAATSCHAPPYE DER. WEETENSCHAPPEN , v OPGERICHT TE et de Uitgaave van dit Agt- tiende Deel der Verhandelin- gen onzer Maatfchappye 5 is het zoo fpoedig niet gegaan , als zy gaarne gewenfcht had. Aller- hande hindernisfen , doch buiten haare fchuld ? zyn de oorzaaken geweest van deeze onaangenaame vertraaging. Het * 3 out- vi V Q R B E R I C H T. brak haar niet aan voorraad tot het drub- ken van het volgende Deel: men is'er reeds aan bezig. Dan het was toch ge- voeglykst , zo het eenigfints gefchieden kon , dat dit Deel in het licht kwam 3 eer het Negentiende uitgegeeven wierd, * Haar troost is , dat het niet weder zal gebeuren ; dat zy dit door haare maat- regelen meent; voorgekomen te zyn. Zy hoopt 5 dat de gewichtige Inhoud der Verhandelinge ^ die hiermede het licht ziet , den Leezcr wegens het lang wachten zal fchadeloos flellen. de gefchiedenis van deeze Maat- fchappye 9 federt de uitgaave van het Tweede Stuk des Zeventienden Deels , belangt , daar van kan ten deele het Programma 9 door haar ^ wegens het voorgevallene op haare jaarlykfche groo- te Vergadering van 21. Mey 1777. uk- gegeeven 5 vcrflag doen, Het luidde woordelyk in deezer vpege ; , V O O R B E R I C H T. vir e Vergadering van de Hollandfche Maatfchappye der Weetenfchappen , opgericht te Haarlem, gchouden op den 21. Mey 1777. heeft I. n Geoordeeld over de ANTWOORDEN , ingekomen op haare VRAAGEN , waarvan A. , De eerfle in het Jaar 1771. voor de eerfle , en in het Jaar 1773. voor de tweede reize opgegeeven, en waartoe men in het Jaar 1776. noch eenige Supple- menten verlangd heeft, was : Daar bet door de onder- vindinge bekcnd Is , dat 'cr uit de Natuwlyke Gefteld- held , en andsre omjlandigheeden der Rivieren vati ons Vaderland, voornaamlyk van den Nsder-Rhyn of Lek, zekere gebreken noodzaaklyk voortvlosijen , waardoor aan den eenen kant derzeher Kanaalen , tusfchen de- zelfde of faortgelykc Dyhn bcjlootcn , te eeniger tyd onbekwaam zouden kunnen warden , om , behoudens ds veiligbeid der aanfaalende Landsn , dezelfde hoeveel- held Waters aftebrengcn ; en aan den anderen kant de Dyken , in buitengswoone gevallen , zoo Man Ys-dam- men , ah anderfints , in gevaar gebragt warden van te bszwyken ; zoo word gevraagd : Kunnen die gebreken zehen , of ook derzelver gwolgen , door anderj middelen t dan door djlcidingen > veorgekoomcn wordsn ? zo ja ^ welkcn zyn dan die middelen ? - : Maa* , indien esn of meer Aflsidingen de eenigfle mid" dclen zynmogten, waardoor zoodam$ oogmerk op eenc dnurzacime ivyze bcreikt kon iKorden , zyn dezelven \ naar de gelegsnheid der Landen , mogeJyk ? zo ja , ? ivqar ? en op wclkt wyzc moeten zy do,n gemaakt wor- * 4 den ? VIII V O O R B E R I C H T. , den ? en kunnen zy vcllig ondernomen worden , zondcr de vaarbaarheid der Rivieren te benaadeelen ? Men onderftelt by deeze Vraage hec fluiten der Byweegen langs den Boven Rhyn , als hec eerfte en natuurlykfte middel , om niet alleen de Vaarbaarheid der Rivieren , bovemvaarcs , te behouden ; maar ook tevens cene ge- regelde verdeeling tusfchen deTakken te weege te brcn- 9 gen ; dcs men by het beantwoorden niet noodig hebbe 7 in aanmerking te neemen die buitengewoone boeveel- 5 heid van Water , dewelke men , federt eenige jaaren , , door het openliggen der Bywegen, op den NederRhyn , en Ysfel , ondcrvonden heeft. , Zy heeft geoordeeld , dat Zy aan den Schryver van , het Antwoord, onder de Zinfpreuke: UIT LIEFDE VOOR 9 HET VADRRLAND , die by opening van het Billet bevon- , den is te zyn CORNEUS ZILLESEN , te Scboonhoven , den , Prys van eene goude Medal lie moest toewyzen. , Dan , Zy heeft tevens befloten, om aan den Schryver 3 ? die tot Zinfpreuke gebruikt heeft : ZYT WYS CN VOOR- , ZICHTIG , enz. eene Zifoere Medaillc , als een Acccsfit , te geeven , by aldien dezelve goed vind , binnen den , tyd van Z E S weeken , naa de eerfte bekendmaakinge , van haar Programma in de publycque Nieuwspapieren , , vryheid tot het openen van zyn Billet te geeven ; ook , zal zyn Antwoord , doch .zonder het daar bygevoegde , Supplement , mede ter drukperfe gebragt wordcn. B. . De tweede Vraag, in het Jaar 1774. voorge- ^ Held , is bevonden niet voldoende aan het oogmerk der , Maatfchappye beantwoord te weezen. Zy was : Wel~ t ke Boomen en Plant en , door ondervindinge onfeilbaar , bevonden ter geneczingc van Ziekten , bccft de gocdz Fosrzienigheid aan onzc Zeven vereenigde Qwest en en gcfchonben ? C. Z V O O R B E R I C II T. j* C. , Zy hceft geoordeeld , dat op de Vraag : JVelkc , Boomcn^ Grtanen , Wortels, Pculvruchten , of Plan- len^ ons noch by aankweeking^ onbekend , zou men met vrucbt in ons Land Itunnen invoeren ; en-welken van \ dezelven , en van de geenen die wy bezittefr^kunncn naar de gefteldheid der luchi en gronden^ met hetmees- ie wordcel , tot voedfcl van Menfcben en Diercn , m , onze Gcwesten geteeld warden ? In hct Jaar 1772* , voor dc eerfte , en in her Jaar 1775. voor de tweed* 9 reizc opgcgeeven ( behalven de twee dntwoorden voor , hoc Jaar 1775. by haar ontvangen , het eene onder de , Zinfpreuke : ftrtus fibi ipfa pr osmium , en hec tweede , ondercekend : De ivondren die natuur in haar en boe- , %em Jluit , ruki arbeid , tyd en drift ten duistren ker- , kcr ult ; ) deeze reiz& geene Antwoorden zyn , ingekoomen , devvelken d^n Prys verdienden ; eo is , dcrhalven beflooten , de goude Medaille toetew^^zea , aan den Schryver onder de Zinfpreuke : Virtus fibi ipfa , premium , en een Zilvere Medaille , als cen AG- , cesfit ) aan den Auteur van hec Antwoord , onderte- , kend : De wondren , die Natuur cnz. indien de- f zelve Schryver binnen den tyd van ZES weeken naa de , eerfte bekendmaakinge van dit Programma in de pu- t blycque Couranten , aan de Maatfchappye geliefc te , veroorlooven zyn toegezonden Billet te openen. Doch , by hec openen van hec eersigenoemde Billec , onder de 3 Zinfpreuke : Virtus fibi ipfa pr osmium , bevonden zyn-; , de , dac de Schryver was wylen de Heer JOB BASTER. 9 9 in leven waardig Lid van deeze Maatfchappye , en de , Wee aan g^ene Leden veroorlooft , den Eerep^s der , Maacfchappye weg ce draagen , kan Zy de gemelde 9 goude Medaille ook niec aan de geenen, die zyn recht; verkreegea hebben , doeii gewordeu. Over VOORBERICHT. D. , Over de ANTWOORDEN op de Vraage : lloomen , Heesurs en Plamen zyn'er , behahen dc* Helm ( Arundo Arenaria ) , en den Sleedoorn ( Prunus Silveftris) , dewelken op de Zanddutnen , ter weeringe der zandverftmvinge , kunnen geplant worden ? Kan men ook eemge andere Planten aan onze Zee-ftranden MM voordeel gebruiken ? Zyn daarmede hier te lands al ecnige Proeven gedaan , en we Ike is de uitkomst daarvan geweest ? zynde geoordeeld , is beflooten de goude Medaille te geeven aan den Schryver van hec Anrwoord onder de Zinfpreuke : Ter wcering van 't verftuivend Zand , zockt kruid en -plant in 't Fader- land ; waarvan by opening van het Billet gebleeken is de Schryver te zyn de Heer JOANIS, "s LE FRANCQ VAN BERKHEY , H. N. Leftor , en Med. Doftor te Leiden : voorts eene Zilvere Medaille als een dccesjit aan te bieden opde bovengemelde voorwaarde, aan den Schry- ver van het Antwoord , in het Franfch gefchreeven , onder de Zinfpreuke: Namque alia , nullis hominum co- gentibus , ipja fpontt fua veniunt fife. Ook zal Zy , als een Accesfit , mede doen drukken het Antwoord , onder de Zinfpreuke : Utilitati publics ; dan by het zelve is g6en Billet gevonden , dus kan Zy aan den Schryver, hoe gaarneZywilde, geene Zilvere Medailte ten bewyze van haarc agtinge geeven. E. , De ANTWOORDEN op de Vraage : , Is de ivaare reden van het vcrminderen onzer Zee-vis-' 9 fcheryen , ten minflen op fommigc ptaatfen , hrt voor 9 onzc Wai ? En van waar koomt het , dat de Fifcb 9 van tyd tot tyd aldaar hoe langer hoe verder in Zee 9 loopt ? - overwoogen zynde , is beflooten die Vraag 9 nog eens op te geeven ; ten einde vollediger Antwoor- , den , zoo veel mogelyk met bevvyzen gellaafd , te be- koomen voor het Jaar 1778. II. De V O ORB EH 1C H T. * II. , De Maatfchappy heeft vervolgens befiooten, tot eene VRAAG , om beantwoord te worden voor het Jaar 1780. voorteftellen : I.) , Welken zyn de gefcbiktfte en gerefdfte midde* 9 Jen in ons Land , tot verbetcringc u 'van bet VER- , STAND, en 2, van bet HART en de zeden van GERINGE , UEDEN , zoo in ds Steden ,. als ten flatten lande , by- , zonJer om dezelven daardoor tot meerdcr naarjligbeid , aamcmosdigen en te gewennen ? 2.) , En uit het byzondere Fonds , ( volgens be- . kendmaaking iu het Programma 1773.) door eenen der , Heeren Direfteuren gevestigd , (kit zy voor om te be- . , antwoorden voor het Jaar 1779 de Vraag: Welks is , de waare natuur der ZEEVLAMMEN ? Hoedanigg 9 Uitwerkingen brengen zy te wege , en welktn zyn de , beste Middelen , om derzefacr naadeelige gevolgen , voor te koomen ? III. , Ook heefc de Maatfchappy beflooten , om, daar Zy nu het genoegen heeft , van , geduurende den tyd van vyfentwintig Jaaren , het Vaderland gediend te hebben , haaren aanhoadenden blaakenden yver voor het Gemeenebet te betoonen , met de proef te nee- men , of Zy niet eenen byzonderen tak van haar zou kunnen geheel en al ichikken , om , door het beloo- ven en geeven van Pryzen, den Koophandel, Land- en dkker - bouw i Fahriquen , Fisfcheryen , enz. enz, in ons lieve Vaderland , en de Coloqien van onzen Staat ? aantemoedigen en te bevorderen ; waartoe elk , die 'er dee! in neemt , twee Ducaaten jaarlyks zal fourneeren 5 waarvan Zy binnen kort een uitvoerig Programma , be- helzende haar ontwerp daar van 7 en eene uimoodiging aan ulle regtgeaarte Lief hebberen va,n het Vaderland , , om Hi VOO.RBERICHT. , om daar in deel te neemen , aan het licht zal geeven. En worden alle de Heeren Direfteurcn , benevens alle de Heerea Leden van de Hollandfche Maatfchap- pye der Weetenfchappen , die in deeze oprichtinge sul- len gelieven deel te neemen , verzogt , om zoo- danige ordentlyke perfoonen , zonder onderfcheid van rang , hoe genaamd , die mede daarin willen deelen , by provifie aan te neemen , en den Secret arts daarvan kennis te geeven. IV. , De Vraagen , door deeze Maatfchappye by > voorgaande Programmata bekend gemaakt , zyn : A. , Wdke is de nuttigbeid der ZIELKUNDE (Pfycho- , logie) in de opvoedmg en beftiering van den Menfch , t en met op?,icht tot het geluk der Maatfchappye ? En 9 welke zou de beste manier zyn , cm die fchoone Wee- 9 ten/chap te .volmaaken , en haaren voortgang te bevor- , der en ? In het Jaar 1775. opgegeeven , om te beant- , woorden vow het begin van 1 778. , B. , Wdken zyn de beste middelen , om voor de Dy- ken , aan de ZUIDER-ZEE geleegen , op de mlnst kost* x baare wyze VOORLAND aan te winnen , of, daar reeds Foorland is , het zelve te bewaaren ? In hec Jaar 1773- voor de eerfte , en in het Jaar 1776. voor de twecde reize opgegeeven , om te beantwoorden voor het begin van 1778. Zy heeft verklaard te vereis- fchen , dat men haar vooral melde , welken de mlnst - kostbaare middelen zyn , al ware het , dat de uitwer- king daarvan niet zoo fpoedig genooten mogt worden. C. , De derde Vraag is in het Jaar 1774. opgegee- , ven , maar onbeantvvoord gebleeven zynde , den 21. , Mey 1776. wederom voorgefteld, en omgenoegzaa- ,* men V O O R B E R I C H T, xnf men tyd ter beamwoordinge tc geeven , daar toe ver* leend de tyd tot wor primo January 1784. Zy luidt: Kan men , bebalven de Koffy , Suiker , Cacao en Ka~ loen , in de WestIndijche Folkplantingen van den Staat , ook eenige andere Planten , Boomen tfie Ge- was fen met wordeclaanleggen, welkcn gefchiktzyn tot 5 Leevensmiddclen , ofte in gebruik kunncn weczen in 5 Mantifattuuren en Fabriquen van dit Land ? De Proe- , ven , eenige jaaren geleeden met den INDIGO , heblen , in zoo verre met beantwowd , terwyl men deszelfs , Culture ondervonden bee ft voor de gezondbeid der Nee* , gcrs naadeelig te zyn ; tnaar'zyn 'er dan niet wel an* , der en ? zo ja : welken ? D. , De Vraag : Kan men den juisten tyd en ge* , boorte der TEXELSCHE ZEE-GATEN, nit echte Histori* ? fcbe bewyzen , bepaalen? Welkm zyn de voornaam- , fte Veranderingen , die dezelven ondergaan hebben I , En vein welken invloed is dit een en ander op de Zui* , der - Zee en bet Te , mitsgaders op de Kusten en Zee - , weeringen der Pronincien , welken aan deeze Wale- ^ Ten paalen? In het laar 1776. opgegeeven , om te. f beantwoorden voor het Jaar 1778. E. , De Vraag ,. in het Jaar 1776. voorgefteld , om , te beantwoorden mor hec begin van 1779, is: De , ongelykbeeden der TKAWANTEN VAN JUPITER te verklaa* y ren uit hunne wederzydjcbe Aantrekkingen ; - - dt , Masfen of Grootheeden van deeze Tmwanten te &e~ , paalen uit hunne waargenomene onregelmaatigbeedcn ; 9 hoe dikmaals en binnen welke tyden de ongelyk- 3 heeden , daaruit ontftaande , voorvallen ? Het nr V O O R B E R I C H T. , Het zal der Maatfchappye aangenaam zyn , warmeer , de Schryvers hunne Antwoorden, 200 veeJ mogelyk is, , bekorcen , door alles daar van af te laaten ,. 't geen f volftrekt tot de hoofdzaake , diezy vraagt, behoore. , Alle de dntwoorden op de Vraagen , en Opfcbrifim der Billetten , moeteu niet met de e-igene hand des Schryvers gefchreeven , nogte met derzelver ejgenen naam , nogte met meldinge van hunne VVoonplaatfe , jnaar. met eene Zinfpreuke , ondertekend , en met eeti verzegeld Billet , het welke dezelfde Zinfpreuk tot op- fchrift heeft , waarin des Schryvers fTaam en Adres , door hem eigenhandig gefchreeven , vol - uit gemeld zyn , aan C. C. H. VENDER A A , Secrttaris dee- zer Maatfchappye , zeer ieesbaar gefchreeven , in het; Nederduitjch % Franjch ofte Latyn , FRANCO gezon- den worden. , De Prys , gedeld op ieder van de bovengen6emdc Vraagen , voor den .geenen , die haars oordeels dezel- ve best beantwoord , is eene Goude Medaille , op den gewoonen Stempel der Maatfchappye gcflaagen , met* den naam van den Schryver , en het jaartal op den rand. Doch zal het den geenen , dewelke den Pry; behaa- len zal , ofte een Acccsfit zal bekoomen , niet vry flaan , zyne Verhandeling , dewelke zoodanig bekroond is , het zy in het geheel ofte ten deele ; het zy apart , ofte by eenig ander Werk , te doen drukken , zonder de uitdrukkelyke toeftemming van deeze Maatfchappye daartoe verkreegen te hebbcn." Op V O O RB E R I C II T. Op gcmelden si. Mey 1777. zyn ook door de Maatfchappy aangefteld lot DlRECTEUREN ^ D E H E E R E N DEMETRIUS 5 Prince van Galfit- zin 9 extraordinair Envoy ef van haa- re Ruskeizertyke Majefteit , enz. t enz. In 'sHage. Mr. JOACHIM RENDORP , He*r van Marquette , Schepen en Kaad der Stad Amfterdam. Mr. PAUL LE LEU DE WTLHEM, Heer van Drongekn 9 Scbepen en ILaad der Stad Haarlem. Mr. GYSBERT ADRIAAN PA~ T YN 5 Scbepen en Raad der (aatst- gemetde Stad* JERE- rvi VOORBERICHT. JEREMIAS VAN RIEMSDYK, Gou~ verneur - Genera at . van Ncderiands Indien ; nu reeds overleeden. Mr. YSBRANDUS JOHANNES FABER VAN RIEMSDYK, Kaad m de J^roedfchap ) en nu ook Sc&e- fen dcezer Stad. REINIER DE KLERK , toen Di- reEleur-Generaal ^ nu Gouverneur- Generaal van Neder/ands Indien. Mr. JACOB CORNELIS MAT- THEUS RADERMACHER, R.aad extraordinatr van Nederlands Indien. EN JOHANNES MATTHIAS ROSS , DireSfeur van Tot LED EN de Heeren M. MOREAU 9 Confeilkr a la Com des Aides de Provence , Hifioriogra dz France^ a fans. Mr. VOORBERICHT. xvn Mr. M. TYDEMAN, J. U. D. & Prof, op de Hooge Scboole te Utrecht. NIC. WILH. SCHROEDER , Pro- fesfor .in de Oosterfcke Taalen en ' Antiquitelten te Giorimgen. G. J. BEUTH , Med. DoSfor > Prof. artlt Obftet. te Cieve. Mr. WILLEM HENDRIK VAN HASSELT > te Zutphen. D. H. GALL AND AT, Med.DoSfor en LeSfor te FERDINAND DE JEAN, Medic. DoSfor te Ley den. EN AGGE ROSKAM KOOL, Koofman m de Beverwyk* Sedert het uitgeeven van voorgeinelde Programma 5 aan de Heeren DireSfeuren gebleeken zynde 5 dat de Schryver van het Antwoofd 5 onder de Zinfpreuke : 2YT WYS EN VOORZICHTIG 5 CnZ. Was de Heer CORNELIS REDELYKHEID, Wiskon- DeeL * * xvni VOORBERlCHT. ficnaar enz. in V Hage ; Van net Antwoord : pp WONDREN -, DIE NATUUR. IN HAAREN BOEZEM SLUIT ^ e,HZ. de Hecr 'W. VAN HAZEN , te Ley den ; Van dat over de Zandverfiuivinge ; NAMQUE , ALI^E 5 NULLIS HOMINUM COGENTIBUS eilZ. de Heer DENTAN 9 Cttoyen de Geneve , woonende in V M$gf ; en van het geen geteken4 was met die Zinfpreuk ; UTILITATI FUBLiGyE 5 de Heer NICOLA AS MEERBURG, Hortulanus des Krtiidtums van 's Lands Umverfiteit te Ley den : zoo hebben dezelve Heeren DireSfett- ren aan gemelde Schryveren .> de Zil- vere Medal lie ,, volgens het Program- . ma doen ter hand ftellen ; ook aan den Heer Meerhtrg 9 om dat zyn Billet ? aileen fry zeker toeval 9 der Maatfchap- pye nice was in handen gekoomen. En gemerkt de M^^tfchappy 9 vol- fens haar Programma van dat Jaar ? efloten had eenen Tak van haar met derl naam van haaren Qfcywffljftfa* ^ a ^ te V O O R B B R I C II T. xix te fchikken 5 om door het opgceven van Prysvraagen 3 en het geeven van Eere- pryzen of Belooningen , den Koop/jan- det 9 Land- en Akker- bouw , Fabryc- quen 5 Zeeuaart en Fisfcheryen 5 enz. in ons lieve Vaderland en de Colonien van deezen Staat op de ffcerkfte wyze 9 die haar mogelyk was ^ aantemoedigen en te bevorderen ; heeft zy ook daar van een afzonderlyk Programme aan het licht gegeeven. Naadien dit Ontwerp nu is tot ftand gekoomen 5 en deeze (Economijche Tak reeds eene zeer aanzienlyke gedaante heeft verkree- gen, en tendieneinde reeds de Naam- lysten , Prysvraagen , by de Algemee- ne Yergadering vastgcfteld 5 Aanfpraa- ken enz. zyn uitgegeeven 5 oordeelt de Maatfchappy niet. noodig 9 dat laatst- genoemde Progtamma 5 als nu meer voor &ZKQeconomifchen Tak in het by- zonder behoorende 5 hier by weder te plaatfcn. Het xx VOORBERIGHT. Het verhandelde op de Groote Ver~ eringe van in.Mey 1778. is vervat in het volgende Programma, daar van door de Maatfchappy uitgegeeven. , e Hollandfche Maatfchappy der Weetenfchappen , _ opgericht te Haarlem , heefc in haare Vergade- ring van den 21. Mey 1778. I. , Geoordeeld , dac A. , Op de Vraage van de Nuttigheid der Zielkunde ( Pfychologie ) , enz. , best geantwoord is door den Schryver van het Antwoord , onder de Zinfpreuke : Hunc tgitur terrorem amml , tenebrasque mcejje eft , Non radii foils , neque lucida Tela Dm discutient , fed natures f peeks , ratioque. LUCRET. de Rcrum Nat. Lib. I. Dewelke by opening van het Billet bevonden is te zyn de Heer JEAN TREMBLEY , demeiirant a Ge* neve , rue des Chanoines ; aan denwelken Zy dan ook den prys van de Goude Mcdaille heeft toegeweezen. B. f Onder de Antwoorden op de Vraage van het aanwinnen van Poor land voor de Zuider - Zee Dykcn , in het Jaar 1773, voor de eerjle , en in het Jaar 1776, voor de tweede reize opgegeeven , heeft Zy de Goude Medaille toegekend aan den Schryver , die tot Zin- fpreuke van zyne Verhandeling gebruikt had : Studio & Induftria } e is by het openen van hec Billet be- vonden V O O R B E R I C H T. xxi J vonden , dat dezelve was Mr. MATTHYS SMIT, , meede~yolmagt der vyf deelen Zee -dy ken buitendyks , 3 en Dyks-Gedeputeerde van het Nieuwe Bildt te Fra* > neker. C. 9 Ook zyn de Antwoorden op de Vraage van de , vermindering der Zeevifch , ten minflen op fommige 3 plaatjen , kort voor onze Wai , alien als onvoldoende , afgekeurd. D. , En op de Vraage van de Texelfcbe Zeegaten , , gee*ne Antwoorden ingekoomen zynde , llelc de Maat- fchappy deeze Vraag noch eens voor , om te beant- woorden voor 1781. Zy luid aldus : Kan men den juisten tyd en geboorte der Texelfche Zeegaaten , uit ecbte ffi/lorifcbe bewyzen , bepaalen ? ffrelkcn zyn de voornaamjlc Verandcringen , die dezelven onder- gaan hebbcn ? En van welken invloed is dit een en ander op de Zuider Zee en bet Te , mitsgaders op de Kusien en Zee weeringen der Provincien , welken aan deeze Wateren paahn ? , II. , De Maatfchappy ftelc voor, om te beantwoor- , den voor het Jaar 1781. a. , Hoe verre kan men tbans de natmirlyke Histo- , rie des Dampkrings van om faderland , 'uit de Mete- , orologifche Wfaarneemingen , op Zwaanenburg geno- , men , vergeleeken met die van andere plaatfen , op* , maaken ? Men bedoelt byzonderlyk , dat men hieruic , aantoone : i.) Welke de doorgaande , of meest ge- , woone gevolgen van het Weder zyn , die men naa het , vermeerderen of verminderen van de zwaarte of dicht- 9 held van den Dampkring , dat is , naa het ryzen of 9 daalen van den Barometer , als medc naa de verande- ** 3 ringen *xn V O O R B E R I C H T. , ringcn van Warmte en Koude , en van de kracht en 5 ftreek der Winden , op verfchillende tyden van het jaar , en plaatfen , waarneemc ? 2.) Of de verandering van , Wind en Weder hier te lande ook fomtyds eenen zeke- , ren loop houdc ? 3. ) Welken invloed de verfchillen- , de Hand der Maane op dezelven hebbe ? 4. ) Of 'er , aan de verfchillende ftanden der Planeeten ook eenigen , invloed op den Dampkring is toe te fchryven ? 5.) Welke overeenftemming 'er is tusfchen de verfchillende Afwykingen van de Compasnaalden en de Weers-ver- anderingen ? 6. ) Welke regelen 'er uit deeze waar- neeraingen kunnen worden afgeleid , volgens welken men in fommige gevallen , eene aanftaande verandering van Wind en Weder met waarfchynlykheid kan vooruit zien ? Men zag hier ook gaarne bygevoegd : of 'er , behalven deezen , ook eenige andere Voortekenen voor aanftaande Weers - veranderingen in ons Vaderland waar- genomen worden ? zo ja : welken ? b. , En uit het byzohdere Fonds , (volgens bekend- maaking in het Programma 1773.) d or ^^nen der Heeren Dircfleuren gevestigd , ftek zy voor om te be- antwoorden voor het Jaar 1780. de Vraage : Welken invloed hecft de droogmaahng van Water - flasfen -op den ftaat van ons Land? Welken zyn de nuttigc , welken de naadcelige gevolgen ? En wai eifcht in het laatfte geval de voorzicbtigbeid , Ur veorkoominge van dizelven ? III. , De Vraagcn , door de Maatfchappye voor- maals opgegeeven om noch te beantwoorden , zyn : A. , Kan men , behahen de Koffy , Suiker 9 Cacao , en Katosn , in ds Weti - Indljche falkpfantingen van , den V O R B E R I C H T. den Staat , ook eenige andere Planten , Boomen ofte Gewaffen , met voordeel aanleggen , welke gefcbikt zyn tot Leevensmiddclen , ofte van gcbruik kunncn weezen in Manufafturen en Fabriquen van dit Land ? De Proeven 9 eenige jaaren geleeden , met den INDI- GO , bebben in zoo verre niet beantwoord , terwyl men deszelfs Culture ondervonden heeft , voor de gezond- heid der Negers naadeelig te zyn ; maar zyn 'er dan niet wet anderen % zo ja : welken f , In het Jaar 1774. voor de' etrfte , en in het Jaar , 1776. voor de tweed? reize opgegeeven, om te be- , antwoorden voor 1784. B. , De Otigelykbeeden der TRAWANTEN van , JUPITER te verklaaren nit bunne wederzydfcbe aan- , trekkingen ; de MASS EN of GROOTIIEEDEN van 3 deeze Trawanten te bcpaalen nit bunne ivaargenoome- , ne Qnregelmaatigheeden ; HOE DIKMAALS en> BIN- , NEN WELKE TYDEN dv Ongelykbeeden , daar uit ont- , ftaande , voorvallen ? , In het Jaar 1776. voorgefteld , om te beantwoorden , voor het Jaar 1779. C. ,. Wclken zyn de ge/cbiktfte en gereedfte midde* , len in ons Land , tot verbeteringe i. van het VER- 5 STAND,- en a. van het HART en do zeden van*GE* , RINGE LIEDEN, zoo in de Steden , ah ten flatten lande^ 9 byzonder om dezclven daar door tot meerder naarftig- , held aantemoedigen en te gewennen ? , In het Jaar 1777. opgegeeven , om te beantwoorden -> voor hes begin van 1780. En * * 4 D. mi- xxiv VOORB dat zyn Ed. de DireEfeur is 9 van wien in het Pro gramma van 1773 9 en ver- volgens alle jaaren melding is gedaan , dat door denzelven een Fonds is aan de Maatfchappy gegeeven, om jaarlyks daaruit eene byzondere Prysvraag op te geeven en te beloonen. Ook zyn van haare Leden geftorven de Heercn : SAMUEL V O O R B E R I C H T, SAMUEL GOTTLIEB GMELIN , op zyne Reize na Per/ten in het jaar 1774. on- gelukkig om het leven gekoomen. - JOHANNES GEORGIUS MODEL, in 1775. te Petersburg overleeden. P. DE LA- VAUX , Collonel ten dlenfte van deezen Staat a in Augustus 1776 : Van wel- ker dood de Maatfchappy niet 3 dan naa het uitgeeven van het voorgaande Deel heeft kennis gekreegen. Vervol- fens de Heeren JOHANNES NETTIS 5 in en ouderdom van 69 jaaren en omtrent 9 maanden 5 den 15. February 1777. Mr. L. TH. GRONOVIUS ,, oud ruim 47 jaaren, in Augustus 1777, A. V. HALLER 5 den 16. October 1708. geboren ^ en den 12. December 1777. te Laufanne overleeden. F. B. ALBINUS ^ in den ouderdom van byna 63 jaaren , den 23. Mey 1778. geftor* ven. En PETRUS BURMANNUS , den 34. Juny 1778. oud 64 jaaren en vier maanden 9 ten grave gerukt. De VOORBERICHT, De Maatfchappy vleit zich ? aanhou- Sende te toonen, dat het haar ernst is, rod en bet J^aderJand te dtenen ; en r ertrouwt ., dat het haar daarom op den duur ook aan geene Begunftigers en Medehelpers zal ontbreeken. Uit naam der Maatfcbappyt , C. C H. VANDER HAARLEM, den 2. December 1778. NAAM- C xxx ) N A A M L Y S T &E.R TEGENWOORDJGB. ZfG 6 S Si ' S 3V DIRECTEUREN VAN D E HOLLANDSCHE MAATSCHAPPYE DER WEETENSCHAPPEN , GESCHIKT NAAR DE OKDE DES TYDS. MR. CORNELIS ASCAN1US VAN SYPESTEYN, Raad in de Froedjchap , en Burgemeefttr der Stad Haarlem , enz. enz. den 21. Mey 1752. Mr. ANTONIS SLICHER , Raad in de Vroedfcbap, en Burgemeester van dezehe Siad , enz. enz. den 21. Mey 1752. Mr. JOOST HUYGHENS , Raad in de Vroedfchap , en Scbepen der gemelde Stad , enz. enz. den ai. Mey 1752. Mr. JAN THEODORUS KOEK , Raad in de Froed- fchap en Scbepen der gemelde [tad Haarlem , enz. enz+ den 21. Mey 1752. Mr. JAN HENDRIK VAN DAM, Qud-Secretaris der gemelde Stad 9 enz, enz. den ic. Jan. 1753. ZYNE ( XXXI ) ZYNE DOORLUCHTIGE HOOGHE1D "WILL EM, PRINS VAN ORANJE EN NASSAU , 's LANDS ERFSTADHQUDER , ETC. ETC. ETC. Aan wicn door de Heeren Diretteuren de Tytcl van PROTECTOR deeper Maatfchappye is opgedragen , den 31. July 1754. Mr. CORNELIS AARNOUT VAN BRAKEL , Raad in de froedfchap en Schepen der /tad Haarlem , Hoog- Heemraad van Rhynland enz. enz. den 31. July 1754. Mr. JAN FREDRIK PAR YE', Raad inde Vroedfchap en Scbepen der gcmelde Stad> Rentmeester van Rhyn- land, enz. enz. den 15. July 1755. ANTONIKUITS, Raad in de Vroedfcbap en Bur* gemeester der (lad Haarlem , enz* enz* den i. Fe- bruary 1757. Mr. JAN DIEDERIK PAUW, GEBORE HOEUFFT, Heer van Buttingen en Zandvoort^ Heemftede , Rtet- wyk en Rietwyker - oort , Raad inde l^rnedfcbap en Schepen der [lad Haarlem , enz. enz. den i. Februa- ry *757- ZYNE DOORLUCHTIGE HOOGHEID LUDOVICUS ERNESTUS , Hertog van Bnwswyk < Wolftnbuttel , Veldmaarjchal van het Roomfchc Kyk en der vereenigde Nederlanden , Gouverneur van 's Her- togenbofcb, enz. enz. den 22. Mey 1758. ZYNB ( XXXII ) ZYNE DOORLUCHTIGE HOOGHEID CAREL, Prim van Naffau Wellburg , Generaal en Colknel van cen Regiment, ten dienfte deezer Landen 9 enz. enz. den 22. Mey 1758. Mr. ABRAHAM PERRENOT , Raad der Domemen van Zyn Hoogbeid , enz. den 20. Juny 1758. Mr. G. P. BOUDAAN, Burgemecster en Raad der [lad dmfterdam, enz. enz. den 21. Mey 1761. Mr. PIETER VERMEULEN, Raad in de froedfchaf en Schepen der ftad Haarlem , den 21. Mey 1761. OTTO FREDERIK, Gr aave van Lynden f tie ere 12 an Nederbemert en de Poorst , Amptman van de Over* letuwe , enz. enz. den 5. February 1765* ADOLPH JAN HESHUYSEN , Raad in de froed- fchap , en Schepen der ftad Haarlem , den 5. Fe- bruary 1765. JAN HOPE, Schepen cnRaadderJladAmfterdam , llewindhebber van de Oost-Indifcbe Compagnie , enz. enz. den 5. December 1765. JEAN GYSBERTO DECKER , Schepen en Raad der ftad Haarlem , den 21. Mey 1766. W. H. BARON VAN ROUWENOORT , Heer van den Ulenpas , Ridder van de Duitfche Orde , 'tnz. enz. den ai. Mey 1770. Mr. DANIEL RADERMACHER , Heer van Nteu* werkerke , Oud-raad dtrftad Mlddelbiirg . Bewind- hebber der Oost-Indifche Compagnie tcr Kamert Zee- land , enz. enz. den 21. Mey 1771. Mr. C xxxiir ) Mr. ABRAHAM CALKOEN , Hccr van Kortenlotf, enz. enz. den 21. Mey 1772. Mr. JAN VAN LOON, Qud-Secretaris der ftadslmfter- dam, enz. enz. den 21. Mey 1772. Mr. RUTGERUS PALUDANUS , Raad in de Vrocd- fcbap , en Oud - Hoofd - Officier de [lad /llkmaar , enz. enz. den 21. Mey 1772. Mr. CORNELIS VAN LENNEP, enz. tc Amflerdam, den a i.' Mey 1772. Mr. PIETER VAN BLEISWYK , Raadpenfionaris en Groot - Zegelbewaarder van Holland en West - Vvles- lan'd , Curator van V Lands Hooge Schoole te Leiden, enz* enz. in 'sHngc , den 24. Mey 1773. Mr. ZACHARIAS HENRIC ALEWYN , Ueer van Mynden en beide de Loosdrechten , Schepen en R derftaddmfterdain, enz, enz. den 24. Mey 1773. CORNELIS JACOB VAN DER LYN , enz. enz. to Amfterdam , den 24. Mey 1773. Mr. IMAN WILLEM FALCK, Raad van Nederlands Indien en Gauvern. van Ceylon, den 25, Mey 1774. Mr. JAN JACOB HARTSlNCK , Cbartermeestcr by bet Edel Mog. Collegia ter Admiraliteit te Amjier- dam, den 25. Mey 1774. ANDREAS EVERARDUS VAN BRAAM HOUCK- GEEST , Hesr van de Haare, den 25^ Mey 1774. JACOB PHILIP , BARON VAN BOETSELAAR , Beer van Nteuwveen , befchreevcn in de Ridderfchap 'van HolL en West -Pries I. enz.enz, den 22. Mey 1775. XVUL Deel. * * * Mr. ( XXXIV ) Mr. ALEXANDER HIERONYMUS ROYER, Secretaris van bun Edele Groot Mog* enz, cnz. den 22. Mey 1/75. GEORGE FREDERIK , BARON TIIOE SWARTSENBURG EN HOHSLANDSBERG; Grietman van Menaldema-deel, en Curator van dc Academic te Franeker , enz. enz. den 21. Mey 1776. Mr. NICOLAAS FAAS , Schepen en Raad der /lad Amjterdam, enz. enz. den 21. Mey 1776. Mr. JOACHIM FERDINAND DE BEAUFORT, VAN DUIVENDYKE , Dros t van Tsfelftein , enz. enz. den a i. Mey 1776. Mr. HENDRIK HERMAN VAN DEN HEUVEL, Griffier van het Hof van Jufttiie \t Utrecht , enz. enz. den ai. Mey 1776. PRINS DEMETRIUS VAN GALLITZIN , Etraortin*. ris Envoys van haare Rus Keizerlyke Majefteit by bun Hoog Mog. den 21. Mey 1777. Mr. JOACHIM RENDORP , Heer van Mar queue , Scbepen der Jtad Amfterdam , enz- enz. den 21. Mey 1777. Mr. PAUL LE LEU DE WILHEM, Heer van Drongflen , Scbepen en Raad der (tad Haarlem , den si. Mey 1777. Mr. GYSBERT ADRIAAN PATYN, Scbepen or Raad der laatstgemelde Stad > den 21. Mey 1777. Mr. YS- ( XXXV ) \ Mr. YSBRANDUS JOHANNES FABER VAN RIEMSDYK, Raad in de Proed/cbap en Schepen der ftad Haarlem , enz. enx. den 21. Mey 1777. REINIER DE KLERK , Gouverneur Generaal van Ne- cler lands Indien , enz. enz. den 21. Mey 1777. Mr. J. C. M. RADERMACHER , Raad Extraordin- van NederL Indien , cnz. enz. den 21. Mey 1777. JOHANNES MATTHIAS ROSS , Dlrefteur van Ben- gakn, tnz.enz. den 21. Mey 1777. Mr. HERMAN GERLINGS , Schepen en Raad dcr ftad tfaarlem , enz. enz. den 21. Mey 1778. CORNELIS PIETER BARON VAN LEYDEN , hecr van Warmond , Schepen en Raad der ftad Haar- lem , den 21. Mey 1778. WILLEM ANNE LESTEVENON , Schepen en Raad derjiad Haarlem , den 21. Mey 1778. JOAN FREDRIK o'ORVILLE , Schepen en Raad der ftad Amsterdam , den 21. Mey Mr. JEAN DEUTZ , Schepen en Raad der ftad Am- fterdam, den 21. Mey 1778. FRANS JACOB HESHUYSEN , Commhfans van bovcngemelde Stad , den 21. Mey 1778. Mr. ERNESTUS EBELING , Advocaat cnz. enz. ts. Amfterdam , den 21. Mey 1778. * * * Mr, ( XXXVI ) Mr. WILLEM EMMERY DE PERPONCHER DE SEDLNITZKY , Beer van IPolpbvartsdyl , geeli- geertie Raad in bet Eerfle Lid van him Ed.Mogcnden de Beer en Staatcn 's Lands vm Utrecht , den 21. Mey GERLACH THEODORUS VAN DE.U CAPELLEN , Beer van Scbonauwen , befchreeven in bet Lid van dc Beer en Edelen en Ridderfchapfen 's Lands van Lfr- rscbt , den 21. Mey 1778. GERARD AARNOUD TA ATS VAN AMERON- GEN , Beer van Scbalkwyk , befchrceven in bet Lid van de Beer en Edelen en Ridderjchappen ^ Lands van Utrecht, den 21. Mey 1778. Mr. DANIEL CORNELIS DE LEEUW, Raad in dc Proeijcbap derfiad Utrecht, den 21. Mey 1778. NAAM- ( XXXVII ) N A A M L Y S T V A N . D E TEGENWOORDIGE & < < L E 'D E N 9 NAAR ORDE VAN HET INKQMEN. C. C. H. VANDER AA , Leeraar der Gemeente , toe~ %edaan de Onveranderde dugsburgfche Confesfie, Jbinnen deeze ftad Haarlem , Secretaris deezer Maat- fchappye , den 21. Mey 1752. JAN ENGELMAN , Med. Dott. Opzicnsr van 9 s Ge- mee ne- Lands Werken van Rhynland , en Schout van Sparendam, den 6. Juny 1752. Mr. A. WE IS , Profeffor te Leiden , den 22. Au- gustus 1752. J. D. GAUBIUS, Profeffor te Leiden, en Lyf -"Medic. van Zyne Doorl. Hoogheld den Heere Prinje Erfjtad- houder , enz. enz. den 22. Augustus 1752. HENRICH FLORENS SYBEL , Prcdikant te Kleef, den 22. Augustus 1752. * * * 3 JOAN- ( XXXVIII ) JOANNES NICOL. SEBASTIANUS ALLAMAND , Profeffor le Leiden , den 10. January JAN SNELLEN, te Rotterdam , den 10. Janua- ry 1753- JOAN GEORGE HOLTZHEY , Oud Munt - Mees- ter van do Provincaale Munt te Utrecht , enz. enz. den 10. January 1753. CAROLUS CHAIS , Predikant in V Hage , den 10. January 1753. Mr. P. LYONNET, Adwcaat in's Hage t <3en 10. January 1753. Mr. JAN FRANCOIS DRYFHOUT , Adwcaat in 'sHage , den 15. July 1755, LEONARDOS OFFERHAUS , Profeffor te Gronin- gen, den 15. July 1755. JOHANNES DAVID HAHN, Profeffor te Leiden, den 15. July 1755. JAN SCHIM, Koopman tc Maasfluis , den 15. NY 1755- LAURENS PRA ALDER, Mathematics te Utrecht, den 15. July 1755. LUDOVICUS CASPARUS VALCKENAAR, Profet- Jor te Leiden , den 15. July 1755. HERMANNUS VENEMA, ProfeJJor te Franehr , den 22. Mey .1758. NICOLAUS YPEY, ProftJJor te Franeker , den ss. Mey 1758. DAVID ( XXXIX ) DAVID RUHNKENIUS , ProfeJJbr te Leiden , den 22. Mey 1758. Mr. NICOLAAS BONDT , Advocaat te Amfterdam , den 22. Mey 1758. Mr. JAN DE G ROOT, Advocaat in 'sHage, den 22. Mey 1758. DIRK KLINKENBERG , Ordinary Klerk ter Secre- tarye van Holland , den 22. Mey '1758. J. FREDER. MARTFELDT, Ctllonel van de Anille rye , ten dtenfte van deezen Staat^ in 's Hage, den 20. Juny 1758. WILLEM ALBERT BACHIENE, JOH. ZOON, JOH. HENDR. BROEDER , Predikant in dt Gereformeer- de Nederduitfche Gemeente , en Prof, te Maajtricht , den 22. Augustus 1758. A. V. GHERT, V Lands Mcdicina Dottor dcr Ba- ronnie van Breda , den 21. Mey 1759. JOHANNES CASTILLON , Profeffbr in de Matbefis 9 enz. enz. le Berlin , den 21. Mey 1760. PETRUS CAMPER , A..L. M. Phllofoph. & Medic. Dottor , & ProfeJJor. R. S. Loud. Sec. &c. &c. den- si. Mey 1760. C. A. KLOEKHOF , Med, Doctor en Burgemeejler der Jlad Kuilenburg , enz. enz. den si. Mey 1760. SALOMON DE MONCHY , Med. Dottor en ProfeJJbr te Rotterdam, den 21. Mey 1760. JACOB VAN LIL. Stads Heelmeesier te Rotterdam , den 21. Mey 1760. * * * 4 G. TEN G. TEN HAAFF, Heelmeener te Rotterdam , enSteen- fnyder te Delft , den 21. Mey 1760. DAVID DE GORTER , J. Z. Med. Doftor en Profeff] Lyf- Medicus van haare Rus - Keizelyke Majefteit , ,enz. eriz. te Zutpben , den 21. Mey 1761. MARTINUS VITRINGA, Predikant te Arnbem , den 21. Mey 1761. JACOBUS HOVIUS , Medicine Dottor te Amjlerdam, den 21. Mey 1761. JOHANNES FREDERICKS HENNERT , ProfeJJor te Utrecht, den 21. Mey 1761. GERARDUS FR1DERICUS MULLER , HifloTio- grafbus Rusficus , Academ. Imper. Scient. Petropol. (fc.&c. den si. Mey 1762. JOHN PRINGLE, Medicine Dottor te Londen.* den 21. Mey 1762. EWALDUS HOLLEBEEK, ProfeJJor te Leiden, den 24. Mey 1763. HERMAN DE GOPvTER , Med. Dott. te Amflcrdam , den 24. Mey 1763. LAMBERTUS BIKKER , Med. Do&or te Rotterdam , den 24. Mey 1763. JOHANNES PETSCH, te Tsfelftein , den 24; Mey 1763. JACOB VANDER HAAR, Heel* en Hand-drts van de {lad en het Hospitaal der Hoofdflad V Hertogenbofcb , den 24. Mey 1763. GEORG GEORG VAN STENGEL, Geheime Staats-Raad en Kabinet - Secretaris van Zync Keurvorstt. Doorl. van de Paltz, enz.enz. den ai. Mey 1764. JOHAN DAVID MICHAELIS , Philofoph. Profe/br Ordinarius of de huoge Schoole te Gottingen & c. QV; den a i. Mey 1764. JOHANNES OOSTERDYK SCHACHT, Medicine Doctor en Profeflor op de Academic te Utrecbt , den a i. Mey 1764. J A N T A K , Medicine Doflor te Leiden , den ai. Mey 1764. M. MESSIER , dftronome, attache au depSt des Plans de la Marine de France , den 21. IWey 1764. J. J. BLASSIERE , Pbilofoph. Doftor , Mathematicus in 'sHage , den ai. Mey 1764. CHARLES BONNET , Lid van den Raad van Geneve , en van verfcheide gelcerde Gcnootf chaff en , den 5. February 1765. JOSUA VAN IPEREN, Predikant te Eatavia 9 den 5. February 1765. GEORGIUS COOPMANS , Medicine Doftor te Fra- neker , den. 5, February 1765. S. C. KRIEL , Medlcina Doctor te Batavia , den 5. February 1765. -M. DE LA LANDE , Lid van verfchehU Geleerde Genootfchappen ? .enz, enz. te Parys , den 3. Decem- ber I765^ * * * 5 GUAL- GUALTHERUS VAN DOEVEREN , Med. DoXor en ProfeJJor te Leiden , den 3. December 1765. Mr. PETRUS BONDAM , J. U. D. ? Profeffir te Utrecht, den 3. December 1765. WENCESLAUS JOHAN GUSTAV KARSTEN, ProfeJJor in de Philofopbie en Mat be ft f te Halle , den 21. Mey 1767. JACQUES DE STEHLIN , Perpetueel Secretaris van de Kcizerlyke Academic der PPeetenfcbappen te Pe- tersburg , den 21. Mey 1767. JOHAN CAREL PAL1ER , ProfeJJor en Predttant in 'sHertogenbofcb , den 21. Mey 1767. MARTINUS SLABBER , Baillim en Secretaris van Baarland en Bakendorf ? Secretaris van Oudelande , Lid van de Zeeuwfcbe en KeurvorfteL Sayifche Phyfi- caalfcbe Maatjcbappyen , den 21. Mey 1767. CORNELIS PLOOS VAN AMSTEL , JACOB CORNE- LISZ. , Direfteur van de Academic der Tekenkonst der [tad dmfterdam , enz. enz. den 24. Mey 1768. DIONYSIUS VAN DE WYNPERSSE , A. L. M. Pro- feflor in de Pbilof. A (iron, en Mathefis , op de booge Schoole te Leiden , den 2 a. Mey 1769. JEAN HENRY VAN SWINDEN, Pbilofopb. Dotior en Profeflbr, enz. enz. op de hooge Schoole te Franeker , den 22, Mey 1769. JOHANNES FLORENT. MARTINET, A. L. M. Pbilof. Doctor , en Bedienaar des H. Euangeliwns te Zutpbetij den 22. Mey 1769. CHRIS- ( XLICI ) CHRISTIAAN BRUNINGS , InffeSeur Gencraal der Rivieren van Holland en West - Vriedand , en Op- zicner van 's Gemeenen - Lands Werken wn Rhyn- land i enz. enz. op bet huis Zwaanenburg , den 22. Mey 1769. JOHANNES FRANCISCUS CLEMENS MORAND, Ridder , Dottor en Profejfor in de Medicynen , enz. enz. ic Parys , den 21. Mey 1770. ROGERUS JOZEPHUS BOSCOVICH , Profeffbr in de Matktfis te Milaan, den 21. Mey 1770. PAULUS FRISI , Profeffbr in de Mathefis te Milaan , den 21. Mey 1770. A. BRUGMANS, Phitto/opb. & Matbef. Profeffbr Or dinar ius , of de Academic tc Groningen , den 21. Mey 1770. FRIDERICUS ADAMUS WIDDER, Pbilojoph. Doctor en Profejfor , op de Academic te Groningen , den 21. Mey 1770. ALLARDUS HULSHOFF , A L. M. &f Pbihfoph Doftor , Leeraar der Doopsgezinden te Amftenlam , den 21. Mey 1770. AARNOUD VOSMAER , Direfaur van bet Kabinet van Zyne Doorlucbtige Hoogheid , den Heere Prinfe van Oranje , enz. den 21. Mey 1770. MATTHIAS VAN GEUNS , Med. Doftor en Profeffbr te Harderwyk , den 21. Mey 1770. BOUDEWYN TIEBOEL , Apotkeker te Groningen , den 21. Mey 1770. DAVID ( ttlfr ) DAVID VAN GESSCHER , Htelmeefter , tnz. enz. tt Amfterdam , den 21. Mey 1770. M. LE MARQUIS DE ST. SIMON, den si. Mey 1771. Mr. FREDERIK ADOLPH VANDER MARCK, J. U. D. Profeflor te Lin gen 9 enz. enz. den 21. Mey 1771. EDUARD SANDIFORT , Med. Doft., Anal. & Chi- rurg. ProfeJJor te Leiden , den 21. Mey 1771. ENGELBERTUS MATTH^US ENGELBERTS , Btdienaar des Hcillgen Euangelituns te Hoorn\ , den 21. -Mey 1771. ALEXANDER PETRUS NAHUYS , Medic. Dofar en ProfeJJor te Iftrefht , den 21. Mey 1771. MAXIMILIAAN JACOB DE MAN, Med. Doftor en At Mater teNywgen., den 21. Mey 177!. JOH. FRED. CLOSSIUS , Medic. Dottor in 's Hage , den 21. Mey 1771. PYBO STEENSTRA , Pbilojoph. Dottor , Letter in de Wis- Zeevaart- en Sterrckunde te Amfterdam , den 21. Mey 1771. Mr. JAN VAN LIER, Onrfanger Generaal van bet Land/chap Drenthe , enz. enz. te Afftn , den 21. Mey 1772. GEORG BRUGMANS , Med. Dottor 9 Burgemeefter^ enz. enz. te Dockum , den 21. Mey 1772. P. BODDAERT, 'Med. -Dottor , Oud-Raad der flat yiisfingen , Lid van verfcheide dcademien , enz. enz. te Utrecht, den 21. Mey 1772. Mr. HENRICUS JOHANNES ARNTZENIUS , $'. U. D. (f Profeffbr te Groningen , enz. enz. den 21. Mey 1772. Mr. GERARDUS NICOLAUS HEERKENS, J. U. D. Lid van de Arcaden te Romen , van de Aca- demic van Cortone , van Vlisfingsn , e n Correspondent van de Academic des Belles Lettres te 'Parys enz. enz. te Groningen , den 21. Mey 1772. C. G. WAGLER , Med. Dottor , Hofmedkus van zync DoorL Hoygheid , den Heere Hertog van Lrunswyk - IVolffenbuitel , enz. enz. den 21. Mey 1772, BENJAMIN CARRARD, Miniftre du Si. Ev. A Qrbe , Cantons de Berne & Friboutg , en Suifie , den 21. Mey 1772. FRANCOIS HEMSTERH : UISi, Commit van den Raad van Staaien , enz. enz. inS.s Hflge 9 den 21. Mey 1772. JOHAN GOTTLOB WILHELMI , * P&dik, te Diebfa in den Offer - Lausnits , Lid van verfcheide Maat* fchapfyen., enz. enz. den 21. Mey 1772. JOH. BURMANNUS, Med. Dottor, en Botau. Profes- Jor enz. enz. te Amfierdam , den 24. Mey 1773. NICOLAUS LAURENTIUS BURMANNUS , Med. "Doftor en ' Botan.' ProfoJJbr, enz. enz. te Amsterdam, den 24. Mey' 1773. PETER JON AS BERGIUS, Profeffbr Hijlbr. Ndtut. &c* &c. te StoHolm , den 24. Mey 1773. . JOHAN ESAIAS SILBERSCHLAG, Koninglyke Pruisjifche Offer - Confiftoriaalraad w'Opper-Bouw- raad , ( XLVI ) raad , Diretieur der Reaal- School? , terfle Predikant en Lid van de Koninglyke Pruisjifche Maat/cbappy der fFcetenjcbappen tc Berlin , enz* cnz. 9 den 24, Mey 1773. N. J- DE NECKER , Eotanicus en Hifloriographus van Zyne Keurvvrflelyke Door luchtlgh eld van de Pahz Ordinaris Lid van boogst-dcrzelver Academic le Man- hcim , enz. cnz. den 24. Mey 1773. HUGO WILLIAMSON , Med. Dottor en Profeflor ? Philadelphia , cnz. enz. den 24. Mey 1773. GEORGE WILLEM STEIN , Hof- medicus van Zy- ne Doorluchtighcid 5 den Heere Landgraaf van Hes- fenkajftl, enz. enz. te KaJJel , den 24. Mey 1773. WOLTER FORSTEN VERSCHUIR , Med. Dottor te Amfterdam , den 25. Mey 1774. J. F. W. JERUSALEM , Vicefrcefident van 9 t Conjift. en Abt van Riddagshauzen , enz. enz. te Brunswyk , den 22. Mey 1775. JOH. THEOD. ROSSYN , A. L. M. Pbilof. Dottor , Pbilof. &f Matbcf. Profeffor te Utrecht , enz. enz. den 22. Mey 1775. ANTONY PORTAL, Leeraar der Geneeskunde van de hooge Schoole te Montpellier , van bet Koninglyke Genootfchap der Weetenjckappen , en Voorhezer der Qnileedkmde , enz. enz. den 22. Mey 1775. . . . . LOUIS , Secretaire de I" Academic de Chi- rurgie, ffc. ffc. a Paris , den 22. Mey 1775. IMAN JACOB VAN DEN BOSCH , Medic. Doftor in 9 sHage, den 22. Mey 1775- XLVTI ADOLPHUS YPEY, A. L. M. Pbilof. en Medicine Doftor , fc? Botanices Lector , enz. enz. te Franeker , den 22. Mey 1775, JACOBUS ROCQUETTE , Medic. Doftor , en Letter in de Anatomie , Cbirurgie en Vroedkunde , e nz. enz. te Haarlem , den 22. Mey 1775. JOH. FRED. MIEG , Predikant te Heidelberg . enz. enz. den 22. Mey 1775. C. HOEFMAN, JANSZ. Medicine Dottor, en Leflor in de froedkunde , enz. enz. te Alkmaar , den 22. Mey 1775. JOANNES LUBLINK, DE JONGE , Diretteur der Maat/cbappye tot redding van Drenkelingen enz. enz. te Amfterdam , den 22. Mey 1775. JOHANNES MUNNIKHOF, Cbinirgyn, enz. enz. te Amfterdam 9 den 22. Mey. 1775. FLORENTIUS VERSTER, Med. Dottor in'sBofcb, den 21. Mey 1776. GADSO COOPMANS , Profeffbr te Franchr , enz. . den 21. Mey 1776. J. DE VRIES , Anat. fc? Chiturg. Leftor te Leeuwaar- dcn , den 21. Mey 1776. . . . . MICHAIN, A fir onome de la Marine de France, den 21, Mey 1776. H. J. COLON, Confeiller Imp. &p Rojal a la Regence de la BaJJe Autriche, 6? Pbyficien de F Hopital Paz- mannien a Vitnns , den si. Mey 1776. MAR- ( XLVIU. ) MARTINUS VAN MARUM , A. L. M. PUhf. & Med. Dottor , Phyjices & Matbefeos Lcftor , DIREO TEUR van htt Kabinet dcr Natuurlyke Zeldzaamhecden deezer Maatfchappye , enz. enz. te Haarlem , den 21. Mey 1776. JERONIMO DB -BOSCH., JERONIMUSZ. Eer- fte Clercq ter Secretary* te Amjterdam , den 21. Mey 1776. EVERARD PIETER SWAGERMAN , Cbirurgyn te SJmjtcrdam , den 21. Mey 1776. 4 M. MOREAU, Confcilkr a la Com des Aides de Provence , Hiftoriographe de France , a Paris , den 21. Mey 1777- Mr. M. TYDEMAN , ?.U.D..& Profeffbr op de hooge Sckoole te Utrecht, den 21. Mey 1777. NIC. WILH. SCHROEDER , ProfeJJbr in de Ow- terjche Taalen en Antiquiteiten te Groningen , den 21. Mey 1777. 4 G. J. BEUTH, Medic. Doftor, ProfcJJbr artis Obftet. te Cleve , den 21. Mey 1777. Mr. \VILLEM HENDRIK VAN HASSELT, te Zutphcn , den 21. Mey 1777. D. H. GALLANDAT , Medic. Dottor , en Lettor te y Us fin gen , den '21. Mey 1777. FERDINAND DE JEAN, Medic. Dottor te Leiden, den 21. Mey 1777. AGGE ROSKAM -KOOL, Koopman inde Bncrwyk, den 21. Mey 1777. . DEN- k , ; . DENTAN , CiVo^n de Geneve , woonende 'tn'sHagc, den 21. Mey 1778. MELCHIOR HURTER , toen te dmjlcrdam , tbans woonende te Schafbaufen^ den 21. Mey 1778. .... ACHARD , Lid van de Koninglyke Aba- 4 demle te Berlin , den 21. Mey 1778. J. BALLEXSERD, Burger van Geneve, ivoonende te farys\ 9 den 21. Mey '1778*. JEAN'SENEBIER-, Mi/Zre rf 5fli Evangile f Bibliothecaire de la falle de Geneve , den 21. Mey 1778. JOHN HOPE , M. D. M.. ? Botan. ProfeJJor U Edcnburg , den 21. Mey 1778. xniL DR.UKFEILEN TE VERBETEREN In bet XV 'II. Deels 2. Stuk. flladz. 232. reg. 13 van bov ftaat 397. moet zyn 307, ...-.- i van ond. - - I. - * - 7- - 2 33- - - ^ vanbov. - - 6. - - - 5 . . _ _ . . 7 28. - - - 24, - - 235^- - 8 van ond, - - dezelve , laat dit uit. v NATUUR- EN GENEESKUNDIGE VER.HANDELING VAN D E OORZAAKEN , FOORBEHOEDING , en GENEEZING der ZIEKTEN , ult de NATUURLTKE GESTELDHEID van het VADERLAND yoortyloeijende , DOOR , IMAN JACOB VANDEN BOSCH, Med. Doftor te *s Hage , Lid van de Keizerlyke Academie der Natmtronderzoekcrcn , van bet Keurvorftelyk Inftitut te Got- tingen , en van de Keurmentpfcbe dkadcmie derfraaijs PFeetenfchappen , tbans Lid van de Hollandfcbs . Maatfclappy der Weetenjchappsn te Haarlem. TEN ANTWOORDE OP DE VRAAGE , Door de Holland fche Maatfchappye der Weetertfchappen in den jaare 1770 voor de eerfte en in 1772 voor de twee- demaal voorgefleld, om voor 1775 te beantwoorden : Welken zyn de Ziekten onder de Menfcben + die uit de Alatuurlykff Gejieldbeid van bet faderland voort- vloeijen? Hoe kan men zicb tes,en dezslve beboeden ? En door welke Middehn kunnen 7/y geneezen Van de Binnentteden enz. in Delfland, . LXXII. 221. Van Rhynland, de Steden en Dorpen daar onder begreepen, . LXXIII. bL 222- 228. Van 4m/lelland, enz, . LXXiV. ^/a^. 228, Van Gooiland , . LXXV. ^/. 230, 231. * * * * 4 Van I N H O U D. Van Noor d - Holland , . LXXVI -*- LXXIX. bL 231 -7-241. IV. Wegens Friesfand , . LXXXI - LXXXffl. /. 242 251, en Groningep , . LXXXIV. />/. 252 256. V. Van de hoogere en verder van dc Zee verwy. derde ian^n , $. LXXXV LXXXIX. W- 257 267. COROLLARIA* 'W. 163 - 268, A Van het Vcrfchil van den Gron^ der Nederlanden , met opzicht tot den Dampkring, J. XC-XCII. W. 268 273. COROLLARFA. bL 274. Van de Nttttur of //^r/ van den Gron d , J. XCIII XCVIII. bL 275-284. Van het toeren van den Grond > . XCIX. W0*fe. 2S4- 286. Van den boogen Grand 9 5- C. bL 286293. COROLLARIA. bL 293, 294. Van den laagen Grond , . CI CXIIL blaiz. COROLLARIA. ^/. 3^0-313. Welke Ziekten uic deeze bezwaarde en vogtige luchtsgeftehenis voortkomen, . CXIV-CXXI. */ 323338. COROILARIA. bL 339-34 T - Van de Warren , zoo dcr Z*/^2, Cop 620. Van het tegengaan der bejmettende Fermogcns , met opzicht tot de Voorbehoedinge , . CCXXXI CCXXXII. R 620 629. Van de Beweeglng en .R.f of leedigbeid $ met op^- zicht tot de Foorbehoeding 9 . CCXXXIII. ^/. 629 654. Vande Kleeding, met opzicht tot'de Foorbtitiding , g. CCXXXIV. bl. 634-636. Hoedanig deeze Bcftuuringen tot eene wezendlykc Foorbchoeding ftrekken ? . CCXXXV. W^. 636 642. Van 2* I N H O U D. Van de Gcneeskundlge foorbfboeding, . CCXXXVI. bl. 642 644. BESLUITENDE AANMERKINGEN , $. CCXXXVII. bl 645 647 VJERDE LID. HOE MOCT MEN DEZELVE GENEEZEN ? ; ctxxxviii, ccxxxix. u. 648, 649. Van het wel kenncn der Ziektsn , met opzicht tot de Geneezing , . CCXL. bl. 649 , 650. Van het wet ondcrfcheidcn der Zieklen , J. CCXLI. ^>/. 651 654. Van het wel gcbruik maaken van de Regekn der Poor- bthoedinge , . CCXLII. bl. 655. L Van de geneezing der Ziektev, door bekwaame en #/- Vogten ; de verdikking der al te dunne , en de vereeniging en vaster vermenging der te los za- mcnhangende en gcfcbifte Pogten , en het grui- zige gedselte dcs Bloeds , J. CCXLVII. Wrf2. 666 680. Van de verbetering der onderfcheidene fcherpten in het Eked, $. CCXLVIIL W. 680 693. Van de verbeteringe der enkelwuwdige Ziekten in de twit* rf^/w, * . CCXLIX. bl 693697. Van (*) Het woord BY-VOEGSEL , dat op bladz. 694. aan het hoofd van f. CCXLIX. gevondcn wordt , is een drukfout , 'c welkuan het begin van de noot (Q moet geleezen worden. 1 N H O U L>. -LSI Van het opefien der verftopte Kliercn , g. CCL. bl. 697 699. Van het verfnellen van den vtrtrzagdtn omloop des bloeds, . CCLI. /. 699 701. Van het ver minder en der al te groote drift der Fog- ten , enz. . CCLII. bl. 701 703. Van het herjlelkn van het gebrehkige , en de 7200- dlge veelheid der goofe 7/bgffli enz. g. CCL1II, CCL1V. . 703 706, Van de geneezing der zamengeftelde fleepende Land" Ziekten ( M0r# Endemici Chronici , ) waar onder I. Die van den ttitwendigff* omtrek des lichaams : als 1. De Rheumatismus chronicus Scorbutlcus en in- veteraius , . CGLV. I. Z>/. 706 -71 r. 2. De Rheumatism! particular es , als Kies- en'Tand- pyn , Hemicraftia , ruiflen .der Ooren , <}e Mor- bus crafjus HIPPOCRATIS, de Podagra en Jfchta- dica behooren* f^fJ. II. bljn 717. II. Die welke de Longen aandoen : als 1. Verfcheidene foorten van AUbmata ; hoedaanig. het aftbma -pituitojum , fpasmodicum , cachefti- cum, epidemicum , met die, welke uit byzonde- re Trafiquen , uitflag , en uitwendige drukking, voortgebragt worden, . CCLVL bl. 717 -724. 2. De Teeririgen : zoo Erffelyke ; als die Uit voorafgaande Bloedfpuwingen , ofte Uit eene koude vogtige Luchtsgelleldheid, ofte Catarrhi maligni , Verwaarloosde Verkouwdheden , Verplaatste Ziekteftof ; dan wel Uit dftbmata voortkomende , gebragt worden : . CCLVII. bl. 724 730. Dewelke vervolgens in haare byzondere omftan- digheden voorgefteld , en met een EPICRISIS bellooten worden. bL 730 .749. III. In I N H O U D. III. In de Eerfie wegen , hoedanig 1 . De verflapping van de vleezige deelen in de Keel enz. . CCLVJ1I. I. bl 749, 750. 2. De belette doorzwelging , lb. II. bl. 750, 751. 3. De 'Tusjis ftomachalis , convuljiva fcf Hypochon- driaca enz. ibid. III. bl. 7^1,752. 4. De Cardlalglce chronica , i#. IV. 752, 753. 5. De Colyk van Poitou, ib. V. /. 753 756- 6. De Diarrhosce mucofa & Dyfentcria , Ibid. VI. /Ws. 757. 7. De Stranguries catarrh ales , enz. ibid. VII. /. 757 7 62 - IV. In de grootere en khinere Bloedvaaten , de ge- neezing der H&morrbagia fpontanea in zich be- vattende , . CCL1X. W. 762. Waar van die 1. In het gemeen , ibid. I. en 2. In het byzonder , ib. II. bl 763. gelyk het Neusbloeden ex hepatide , ibid. i. der hebbelyke of dikwyls wederkeerende Bloed- fpuwing , ibid. 2. der hamorrkagia uteri, ibid. 3. bl 764. en die van de h amor rh old es , ibid. 4. bl 765* worden aangeweezen. V. Onder de gebreken der Wemgten doen ztch voor- namentlyk op : 1. De Waterzucht , . CCLX. ^/. 765. zoo in het gemeen , wegcns de Hy drops anafarca en brengfels van het Land , en de levenswyze der Inwoonderen. Men mag dan billyk den- ken , dat de Maatfchappy in haar voorftel om- trent de Ziekcen , welke uic de natuurlyke ge- fteldheid van het Vaderland voorcvloeijen , niet zoo zeer het oog hebbe op algemeen doorgaan- de Ziekten , voor zoo verre die tot de algemee- ne CO KEMPFER. Befpbrybing van Japan, p. 459. (&) Hedendaagfcbe Stoat van America ? II. D. p. 575. . (O Deztlve , p. 604. C^) Tegenw. Staat van Zwitzerlcnd , I. D. p. 131. A. HAL- LER. Opuscula Patbolog. Laufann. 1755. p. 16, 53. CO L. STOKKE over tie kwynende Zietisu dsr Ntdsrlanleren , i ? P. 3. A 2 4 lgimttnt InlMing en ne Volkziekten ( Morbi Epidemic? ) behooren ; welke alleen voor eenen tyd plaats hebben , en daar na geheel ophouden , ofichoon dezelve hier* van niet geheel kunnen uitgefloten worden , ver- rnits zy fomtyds haaren voornaamen^oortgang , aanwas , verfpreiding , of zelfs haar begin , aan die zelfde medewerkende oorzaken verfchuldigd zyn , die de eerstgenoemde doorgaans plegen voort te brengen of te bevorderen : maar voor- namelyk op die geene , welke uit bekende oor- zaaken v in de voorgeftelde Vraage op^enoemd , min of meer geduurig , ofte op beftemde ty- den , worden waargenomen. ~ De bepaaling orider (k Menfchen , Huic de uitwerkingen dier zelfde vermogens 5 op de lichamen der Beesten , uit ; niet zelden die der menfchen voorgaande , en door getrouwe geneeskundige Waarneemers nu en dan met vrugt geboekt. Overvloe- dig blyft intuflen de taak , om het hart van ieder Vaderlands lievenden Geneesheer ter bearbeiding van deeze rmttige flofFe op te wekken en gaande te maaken ; waarin zig niemand den tyd zal kun- nen beklagen , welken hy in het wel doorzien , overwegen en fchikken derzelve zal befteed heb- ben ; onder welken wy ons ook genoopt vonden onze kragten in het wettig ftryden naar den op- gehangen prys te beproeven. Over-- deezer Vraage in bet algemcen. 5 Overweging hoedanig deeze Stoffe te fo handehn , bwevens de wyze van , \derzelver Fefdeehnge* . III. Om deeze uitgebreide ftoffe wel en naar het oogmerk deezer Maatfchappye tebehan- delen , zal het voornamelyk aankomen ? om de zaaken in de opgegevene Vraage voorgefteld , in ee ie gefchikte order voor te dragen ; want hier in misfende , zal men bezwaarlyk het vereifchte doel kunnen trefFen. J. IV. Het fchynt wel in den eerden op- flag 9 dat men , handelende van Ziekten 9 wel- . ke uit de natuurlyke gefteldheid van een Land voortvloeijen , datzelve a!s het voornaame on- derwerp, waar op alles rust en van afgeleid moec worden 3 zoodanig doe voorkomen , dat men de Ziekten daar in plaats hebbende , in haar onder- ling verband des te duidelyker befchouwe. Lan- gen tyd had ik in deeze begrippen verkeerd ; en , de Verhandeling op deezen leest gefchoeid , byna voltooid , van oordeel zynde, dat, indien men het wel zoude doen , men op deeze wyze handelen moest , naardien de gemeene Geogra* phw niet toereikende zynde , dezeive door by- '/ondere opgaven en nadere omfchryvingen be- hoorde opgehelderd te worden : vooral , om dat yoornaame Geneeskundigen van die zelfde mee- A 3 ninge 6 sllgemeene Inleidlng en ninge waren ; en veelen op deeze wyze gehan- deld hadden. Want zoo befchreef de En- gelfche Geneesheer RUSSEL de Stad ALEPPO zoo naauwkeurig , dat 'er byna niets ontbrak , 9 t geen het geneeskundig oog eenig licht konde by- zetten (/). De Heer MALOIN tekende veele byzonderheden aan , betreffende de Stad van PARTS , en de levenswyze haarer Inwoonderen , in het befchryven van/de jaarlykfche doorgaande Ziekten derzelve (g). De Hooggeleerde Heer VAN DOEVEREN deet zulks ten aanzien van den grond 5 welken de Groningers bevvoonen , in het optellen van de gezonde hoedanigheden dier Stad (#); zoo vvel als zynen Leerling GOUT gedaan hadde 5 ten aanzien van haaren ongezon- den en zieken ftaat (/). -r- De Ridder PRIN- CLE kende 'er ook de waarde van ; zoo , dat niet alleen de grond en het onderaardfche water naby de oppervlakte des Aardryks ; maar zelfs een belomraerd Dorp , het afvallen van de b!a- deren in den Herfst ; ja het meerdere dekfel , en de ligging , zyne oplettenheid niet ontfnap- ten. (/) In zyne Befibryving over die Stad. (/j) Dans les Memolres de I' 'Academic R. des Sciences 9 depuis 1746. jusqu'a 1754. (/!;) V. Sermon Acafawic. de Sanitat. Craning, prajiditi ex ur* Us naturali Hifioria dcrivandis , Dift. 1770. (j) De morbis Regloni Grqmngo- Omlandics maxim* Isiis eorainque caujis pwcipitis. Groning. 1762. dsczer Vraage in bet algemeen. 7 ten (). Van gelyken handelt de Heer VAN GEUNS breedvoerig over deeze wyze van uitvoeren , in zyne Nederlandfche Vertaalinge der beneden aangehaalde Academifche Redenvoe- ringe des evengenoemden Hoogleeraars VAN DOEVEREN (/). Hier by voegende het nut- tig Plan der Waarneeraingen in FRANKRYK op hoog gezag ingevoerd , om door de Geneesmees- ters van de^byzondere Hospitaalen, het geheele Rykdoor, eenpaariglyk gevolgd te worden (*); en van welke heilzaame onderneeming en uitvoe- ring men reeds de gewenfchte vrugten door den druk ziet gemeen gemaakt (). Allen druk- ten zy in deezen de voetftappen van den Vader der Geneeskunde ? HIPPOCRATES , voor aan op den rug van den tytel deezer Verhandeling geplaatst. Dan hoe fraai en nuttig deeze arbeid ook fchynen mogte 5 zoo heb ik 9 wegens de veel- heid (fc) In zyne Befcbryving van de Legerziekten en die der Gu&r* nizienen , in" verfcheide taalen gedrukt. (/) Bladz. 6. (?j) Dezelve , bladz. IO. (n) Te weten Recueil d'Obfervations de Medicine des Hopitaifc Militaires , fait & redige par M. RICHARD DE HAUTEOIERCK, &c. a Paris 1766. waur in de Befchryvingen van de Stedeti Montpelier door den Heer FOURNIER , van Chalons fur Sa6ne door den Heer DE LOISY , van Toulon door den Heer DE LA PJER.THONIE, van Ryffcl door den Heer DESMILLEVILL, van JHtjfee door den Heer LANDUETTE , van Straatsburg door dea Heer REN AUDI N^ enz. waar van rfe Uittrekfels te vinden zyii in de Nstuur - en Geneesk. Bibliotbcek van den Hooggel. E. SAMDIFORT ? VII. D. p. 227 en 451. A 4 8 dlgemcene Inhidirig en Overwcging heid der onderfcheidene voorwerpen ineer en meer gezien , dac wanneer men de daarin vborkomen- de veele gelyke , of van den anderen verfchil-' lende zaaken , niec altoos in het waare oogmerk befcbouwt, men dikwyls ongevoelig van het we- zendlyke doeleinde , te weten de Ziekten enz, afgetrokken ; of door de veelheid der voorwer- pen in meerdere of mindere verwarring gebragt wordt. Hierom heb ik voegza?,mer geoor- deeld , alleen het nodige ter opheldering van de Ziekten , uit die byzondere ornftandigheden voortvloeijende 9 te raelden ; terwyl het byzon- dere van elke Stad en Plaats , allengskens tot meerdere volmaaktheid gebragt zynde 5 door den tyd zoude kunnen dienen tot zamenftelling ee- ner Hifloria Medico - Geogtaphica - JSelgii , de- welke door geduurige aanvulling , haare rypere volkomenheid zoude kunnen verkrygen. ~ De Vraage zelve betrefFende , zoo kan die K'ekwaamelyk in de Vier volgende voornaamQ Hoofddeelen worden afgedeeld^ te weeten I. Welke de Ziekten zyn , die uit de natuur- tyke gefteldheid des Vadtrlands voortvloet- jen ? II. Hoedanig het onderTmgt Verlandzy, de Ziekten tot de natuurlyke gefteldheid van het Vadsrland hebbtn. III. doeztr Fraage In 1st dlgemeen. 9 III. Welke de wyze zy , hoedfimg zkh voor de- zehs te behoeden. En ten IV. Door welke middekn zy kunnen geneezsn worden ? Moettykheedm , we/ke zig in het ofmaa- ken der Ziekten, cnz. opdoen. . V. Indien wy van naauwkeurige Sterf- lysten uic de onderfcheidene Steden der Ver- eenigde Nederlanden , en aan welke Ziekten overleden , voorzien waren , hoedanige federt het jaar 1755. van 'stlage, en 1771^ van "Rotterdam , zyn opgemaakt en uitgegeven ; dan zoude de beantwoording van eene Vraage , als deeze , ook naar het oordeel van de Schry- ,vers der Bibliotheque ties Sciences & des beaux Arts , min moeijelyk vallen , en aan mindere zwarigheden onderhevig zyn. In tegen- deel doen zig nu veele beletfels op, welke door gebrek aan genoegzaame Waarneemingen , niet gernakkelyk zyn uit den weg te-ruimen. - Boven dien dringt de Maatfchappy op betoogde \vaarheden aan : want vermits de Antwoorden by de eerfte opgave deezer Vraage ; om die voor het einde van het jaar 1771. te beantwoorden , te veel op willelveurige oncierftellingen ftQunden 5 A 5 son- jo dlgcmeene Inleicilng en Qvetwegwg zonder het zeggen door Schriften te ftaaven , zyn dezelve , zonder toewyzing van den uitge- loofden Keren - prys , aan haar oogmerk onvol* doende bevonden. . VI. In deeze gefteltenifle der zaaken, blyven 'er maar twee wegen open. De eene , die van getrouive Berigten door kundige Artfen in de byzondere Sceden , Landen en Plaatfen ge- maakt ; de andere , die , der vergelykinge van deeze , of der Ziekten daar in vervac , met gely- ke waarneemingen van onderfcheidene tyden. Van beide deeze nuddelen heb ik my voorname- lyk in het behandelen deezer ftofFe bediend : en we! nopens het eerfte , voor zoo veel met de geheimhouding beftaan konde , gebraik gemaakt van zoo veele Berigten van geoeffende Genees- kundigen , en andere Liefhebberen der Natuur- kundige Weetenfchappen in ons Vaderland , my van tyd tot tyd medegedeeld ; uit welken mi- men voorraad de voornaamfte byzonderheden , omtrent de landsgeftelteniffe , bezigheden , levenswyze en misbruiken , benevens de Ziek- ten , meerder of minder hier uit voortvloeijende enz. , zoo verre de aart der ftofFe zulks lyden konde , in eene Syftematifche order voorkomen; waar uit in het tweede Lid , dezelfde, volgens" haare byzonderfte verdeeling , in haare byzon-- dere Clasfen gebragt worden. Ten aanzien van het ander middel , doen zig niet weinig zaa- ken op, die met: de byzondere gefteldheid vaa ; cic dsezsr Vraage in bet algemssn., IE dit ons Vaderland wonderbaar overeenkomen. De befte Waarneemers toch in deezen opzigte waren de groote HIPPOCRATES in de Qgiekfche JLilanden ; en niet min de reeds overleden onver- moeide HUXHAM in Engeland. Menfchen zoo beroemd door hunne kundige oplettenheid , als beproefde trouwe ; en welken hunnen voornaa- men leeftyd in het navorfchen van Ziekten , uit de gefteltenis van him Land en Luchtsveranderin- gen , doorbragten. De gunftige omftandig- heden , waar in die Landen met de onze over- eenftemmen, nagaande , befpeurt men byna de- zelfde Luchtsgefteltheid , ten aanzien van de wa- terige Verhevelingen , aan veele veranderingen onderworpen ; en met de byna Westelyke en Zuidwestelyke ligging der Grkkfche Eiianden , in welke HIPPOCRATES de Geneeskonst oefFen- ^de ; en die van Portsmouth, in welke HUXHAM geduurende eenen reeks van 20 jaaren (^), zy- ne Waarneemingen te boek ftelde. Waar .by de weerkundige Waarneemingen met toepas- fing op de Geneeskunde, door F. HOFFMANN zoo naauvvkeurig gadegeflagen (p); endeWaar- nee- (o) Te weien van het jaar 1728 tot 1748. onder dr?n naaiu van Obfcrvationes de ASrs f Mwbis Epidemicis, 1752. te Lou- den gedrukt ; of onder den naam van.O^r^ Phyjico - Medica , door G. C. REICHEL te Leipzig 1764. uitgegeven. Waarby een Supplement: van den Heer J. C. HUXHAM , vervattende de jaaren 1749 tot 1752. ^00 Qbfervtfiones RzrenetricQ-MsiwStfglcg ^ &c, JV1 R. S. Tom, V, p. 15, edit, in Folio, 12- dlgcmccnc Inkldlng en Qvcrwcgtng neeraingen van andere wakkere Mannen , by ie- dere by/onderheid te noemen , insgelyks hec hunne kunnen toebrengen. En by aldien het aan iemand toefchynen mogte , dat de waar- neemingen van die landen en plaatfen niec voeg* zaam op de onzen konnen toegepast worden , zoo were hy, dat de menfchelyke Nacuure ( niec zoo veranderlyk als de menfchen y.elve,'") onder dezelfJe berreklcelykheden altoos dezelfde zy, en.op dexelfde wyxe alcoos lycle en werke; hec geen voomaame Mannen onvvederfpreekelyk be toogd hebben {$).' Verdere Zvcaarigheeden urt de gemeen-- gemaabe P R o G H A M u A T A voortvloeijende* . VII. Ten aanzien van het flrikte van de voorgeftelde Vraage 9 en de zoo dikmaal daar van gedaane herhaaling in de Programme a , zoo fchynt het uit de woordelyke opgave derzelven te moeten volgen, dat al het geene, dat anderen gedaan hebben , in deeze Verhandeling moest gemyd worden. Het geen denkelyk met die oogmerk zal zyn gefchiedt , om alle lastige ea ver- Ct.GAup. Iiifttiut.Patbgl.MedMl. (. 25> J. 0;/:r. Leu- corrhoea. Zenuw- Ziekten , Morbi mrvorum. Zinkingen , of Zinkingagtige Ziekten , Morbi catarrhales , en anderen , die daar van af ban- gen , hoedaanigen zyn Tandpyn , Odontalgia ; zoo gemeen in ons Vad^rland. Oorpyn , Otalgia ; zoo uitermaaten pynlyk. Zinking - pynen 5 Dolores rheitmatki ; als daar zyn : Rheumatismus unher falls , uit belette on- zigcbaare uitwaasfeming ontftaande ; Lumbago , Lenden - jigc , bet Spit ge- naamd, Arthritis , }igt. Podagra , Flerezyn. Ziekten der Kraatnvrouwen , waar onder de zoo moeilyke Zog - verpla-atfingen , m3t alle derzelver zarnen- loopende toevallen. . X. Deeze Lyst is naar de orde van bet AJphabeth opgefteld , in navolging der Lysten van 'sHAGE. - Deakt men, dac dezelve te uitgebreid zy ; en dat de Ziekten 5 welke uit de natuurlyke gefteldheid van hec Vaderland voortvloeijen 3 in een korter beftek behoorden ' B 4 ztimcn- 24. Van de Ziekten , wclken uit do Natitttrlyky zamengetrokken te worden, geeve if zulksgaar- ne toe; en bekenne, dat die bekwaamelyk zou- den kunnen gebragt worden : I. Tot de Ziekten , welke haaren oorfpronk hebben uit bektte doorwaasfemwg ; en dan zou- den hier toe behooren , 1. Alle de Morli rheumatic! & catarrha- les , inflammatorii faucium 5 pleura & uriiverfi corparis ; haar opzigt hebbende tot de fchielyke verandering^^der lucht, ofjvan den byzonderen dampkring deslichaams, ontblooten , enz. ofte eene aanhoudende vogtige luchtsgefteldheid. 2. In eenen meerderen of minderen trap , veele Motbi cutanti , verfcheidene foorten van Koortfen 5 enz. ii. Uit die Ziekten , welke ontflaan utt ver/Japte Vezeldraden , en alles wat daar van of- Jiangt ; tot haaren grond hebbende het misbruik van warme dranken ; en het bewoonen van ee- nen laagen vogtigen grond 5 vogtige huizen , flaapvertrekken , enz. gevoegd by een ftilzittend pf min werkzaam bewegend leven , aan een groot aantal Ziekten zoo veel voedfel gevend^. 1 1 1. Tot de veranderingen der Jaargetyden , $m veele wisfelvalligheden onderhevig , welke op zich zelven niets buitengewoons inhoaden ; inaar 9 by de eerfte drlikls gevoegd , die de grond- Gefleldbeld van bet Vaderland voortvloeijcn. 25 grondzaaden opleveren , waar uit de hebbelyk- heid in de lichaamendermenfchentotgrooter za- menftellingen gebooren worden , veel beduiden. iv. Ten laatften tot de Levenswyze, welke in de excesfen aanleiding tot zuivere ontfteekene Ziekten in voornaame deelen geeven ; hoedani-' ge men meest in de groote Steden en onder het vermogenfte aantal der Inwoonderen befpeurt ; minder onder het gemeen en ten platten Lande , dan in fterk arbeidenden , gewaar wordt. Als in het ontbeeren, van gefchikt voedfel , of min bekwaam te verteeren fpyzen , kwaadfappigheid en opvulling der vaten en werktuigen veroor- zaakende, . XL Dan by aldien men behoorlyk gade ilaat 5 dat die kvvaalen , welke met dit viercal van verdeelingen , en het geen 'er wegens de beweging , verval van Haridwerken , Koophan- del , enz. zoude kunnen bygevoegd worden , ohtftaan , in de opgegevene algemeene lyst voor- komen ; zoo zal het verfchil zoo groot niet zyn , als men zich daar van in den eerften opflag ver- beeldde ; en men zal in de eerfte opgave die voordeel hebben , dat men de Ziekten in eene volgeride order 3 onder haare byzondere Letter ? vinden kan, i . XII. Het zy , hoe het zy , zoo is het buiten alle tegenfpraak , dat die zelve Ziekten ft B 5 welke a6 Van de Ziekten , wetten ult de Natuurlylte welke in de opgegevene Lyst gevonden worden , insgelyks in andere Landen bekend zyn ; en dac alleenlyk derzelver veelheid of geduurzaamheid , of meer zamengeftelde aart , haar tot een voorwerp van byzondere opmerkzaamheid maaken. Men moet hier omcrent echter zoo onverfchillig niet denken , dat men , op den naam van de Ziekten derNederlanden te hooren noemen , zich zelven verbeelden zoude , dat die zonder onder- fcheid , in alle Steden en Landen dezelfde zyn. - Daar is byna geene Provincie> laat ik'erby- voegen Distriffi, Stad of Dorp , of men wordt hier omtrent een merkelyk verfchil gewaar ; het geen die geenen best zullen toeftemmen , die in onderfcheidene deelen des Vaderlands de Genees- konst geoeffend hebben. - En , dit verfchil is zoo wezendlyk , dat fommige Ziekten 5 welke niet gekend worden in de eene , gevreesd wor- den in de andere ftreek. En , dat die Provln- clen > welke doorgaans voor gezond gehouden worden , eeri aantal dooden jaarlyks uitleveren , aan zodanige Ziekten overleden , welke in zul- ken , die men voor ongezond te boek ftelt , en als zodanigen befchouwt, niet gevonden worden. Men maakt zich dan veel te enge begrippen van de Ziekten der Nederlanderen , wanneer men die alleenlyk brengt tot Tusfenpoozende Koonfen in den Herfst , Jigt 9 Scorbut en Maaffiwkfr len der Vrouwen ( v ) ; of de fleepende Ziekten der- nw. Staat der Fereen. Ncckrlandcn, I. D. bl. n. Geftcldbeid van bet Vafarland voortvloeijen. 7 v 6err,elven aileen tot fanScorftut bepaalt vermits 'er geen Land is , waar in de zamenloo- pende oorzaaken , tot talryker Ziekten , by de aangeboorene hebbelykheid , menigvuldtger , dan in Jhet zelve zyn 5 als in het vervolg omftandi- ger blyken zal. Pcrfchtt deezer ZIEKTEN in onderfcheidene STEDEN en LANDEN. . XIII. Volgens de medegedeelde berig- ten , befpeurt men weinige of geene Voorjaars - Koortfen te Dordrecht ; minder dan elders , te Schiedam ; en men bevindt die zeer zagtzinnig te Mwsfluis. Dezelve zouden in het jaar 1770 , 1771 en 1772. genoegzaam in het Schermer- 'Etland niet vernomen zyn : insgelyks minder te Deventer en in Qverysjel wezen , dan el- ders. Te Gfoningen Ran men in tegendeel weinig onderfcheid ontdekken tiisfchen de af- gaande Voorjaars - Koortfen ? en die van den Hert'st. - En te Nymegen heeft men , federt jaaren, weinige of geene Febres tertians of qiiai* tan& , op haare byzondere en bepaalde tyden vernomen. -- ihar en tegen worden die te Jiottetdam gemeenzamer gehouden , dan op an- dere 'L. STOKKE .8 Van de Zickten , weaken uit de Natuurlyke dere plaatfen ; en gezegd zeer getneen te zyn te Weesp , te Naarden, te Edam , aan de zui- delyke zyde van Ftiesland, te Gampen 9 enz. . XIV. Zoo gemeen de Najaars Koortfen in ZEELAND , VLAANDF.REN , in de Overmaa- fche Eilanden , en in FRIESLAND zyn, zoo fpaarzaam befpeurt men die , buiten overftroo- mingen, in de Retuwe , en andere van de Zee verwyderde Landen : daar die intusfen dikwerf gevvoon zyn te Geertruidenberg ; langwylig torn- tyds te Dordrecht en te MaasJJuis , enz. aan- houden. . XV. Zeldzaam zyn de Teeringen in ZEE- LAND , en in de Eilanden , door den HELIUS , of den gemeenen Mctas en Rhyn-mond ( x) , ge- Tot dit. geneeskundig oogmerk vcrdeelt men het Va- d.r'and best om de gelykwerkende oorzaaken : j. In de Landen van den HELIUS , waar toe STAATS - VLAANDERLN, een gcdeelte van HOLLANDS BRABAND , PRINCELAND , de WiLLEMSTAD , het Eiland van OVEII- i FLACQUP en GOEDERGEDE , beiievens de Overmaafcbe Eilanden van VOORNC en PUTT EN, enz. behooren , welke Landen , benevens de Provincie van ZEELAND , dit gedeelte van hcc Vaderland uitmnaken , het geen voor been door de verecniging van de Maaze met de Scbelde gebeel , en nog voor het grootile gedeelte , bewaterd wordt. SMALLEGANGE Kronyk van Zeeland 9 . p. 26, 27, 28. 2. In de Landen aan de uitwatcrende Rivieren van Maas , Waal , Tffel , Rbyn en Lek gelegen. 3. In dat gedeelte van de Provincie van HOLLAND enz. 't welk: tuflen den gameenen Rbyiwund eu het Vlie gele-. &K is, 4- In Gefleldheid van bet Vadsrland voortvloeijeii. ' 29 gemaakt , ten minften zoo niet , dat men die voor eene hoofdziekte aanmerken kan; daar zy het meerendeel van HOLLAND aandoen, en hec voornaamfte aantal Dooden op de gegeevene Lys- ten van 'sHage en Rotterdam beflaan, en veelen in FRIESLAND en OVERYSSEL wegfleepen. . XVI. De Rot-Koortfen , die den ee- nen tyd meer , den anderen tyd minder voorko- men , zeldzaam te Dordrecht , en minder ge- meen te Rotterdam (y ) , dan in Amjierdam , Haarlem , Leiden en 9 s Hage zyn ; insgelyks zeldzaamer te Hoorn , Monnikkendam en Edam , dan te Alkmaar , zig vertoonen ; houden federt hec Jaar 1757. te Nymegen niet op, fchoon door dezelfde voorbyftroomende rivier , als de ge- melde Maas-Steden, bewaterd. Zyzyngemeen in het Land van Aluna , in FRIESLAND, GRO- NINGEN en OVERYSSEL; dikvvyls aldaar met Petcchien verzeld. Zy zyn bovendien in FKIES- 4. In de Provincien van FRIESLAND en GRONI^GEN. 5. In de Hooge Lawkn die van het Landfchap DRENTHE en Hooge VELUWE , een gedeelte van het Sticto van UT- RECHT , de Majory vau 'sBoscn , en de Baronnie van BR.EDA uitmaakende. Cy) Niettegenftaande dit berigt van eene zeer ervarene hand ons toegekomen is , fchynen de jaarlykfche Doodlys- ten van Rotterdam zulks te v/ederfpreeken , gelyk uit de ver- gclyking derzelven tegen die van andcre plaatfen duidelyk b b'kt ; iridien men maar op de eetheid derzelven ftaat ken kan. 30 Van fie Ziekten , wtlken nit de Natuurlyh FRIESLAND zeer gevreesd , en , met den naam van nieuwe Ziekte , en in OVERYSSEL met dien van Brand- ziekle beftempeld , welke men in ZEALAND byna niet kent ; en alleen maar zeer fpaarzaam vernomen wordt. In STAATS-VLAAN- DEREN ontdekt men die meest in de Milit&iren 9 en zy worden gezegd ten minften niet Epidemic^ te grasfeeren. . XVII. Dusdanig is het ookgelegen met de belette Doorzwelgingen , die in ZEELAND , VLAANDEREN en te Nymegen zeldzaani zyn ; doch zeer gemeen bevonden worden te Middel- kamis 9 te Maasfluis, in P^RIESLAND, te GRO- NINGEN en in OVERYSSEL. Ja zoo gemeen in NOORD - HOLLAND , dat , volgens de Waarnee- mmgen van wylen DoEfor GRASHUIS , de derde zieke in NOORD - HOLLAND daar aaa overleedt. . XVIII. Welk verfchil ik op gelyke wy- ze omtrent de ontfteekene Ziekten , den Roo- den Loop, de Podagra, het Colykvan Pottou, de Ranker en de Waterzugt , betoogen konde : dan deeze uitweiding tot de verhandeling der Ziekten zelve behoorende , zal het genoeg zyn het voor- gegeeven onderfcheid met deeze duidelyke ftaa- len te hebben gewettigd. Betrek- . Gcfteldheid van bet Vaderland wortvlocjjw. Betrekke/ykheid deezer Ziekten tot het VADERLAND. . XIX. Wat men door het Fader Jani te verftaan hebbe , heeft de Maatfihappy in haare Pro%rammata verklaard ; te weeten de Veree- ftig'de NederJanden , benevens de geasjwieerde Landfchappen. En ten opzigte van de No- iuurlyke Gefteldheid derzelven ? kan men niet anders 5 dan den byzonderen Grond ^ deszelfs Ligging 9 Aart , Gfenspaa/en , Verhevelingen^ Foortbrengfels , Inwoonders '; en 5 wat deezen tot hun nooddruft van doen hebben, of van an- deren hebben aangenomen en overgeerfl , ver- ftaan. Deeze Landen en derzelver Be- woonders ? in de onderfcheidene betrekkingen , maaken de onderwerpen uit 5 waar omtrent.dee- ze ftofife verder verkeeren moet. Aanmerkingen omtrent derzelver akude en tegemvoordige Gtfteldheid. . XX. Het Vaderland in zyne natuurly- ke gefteldheid aangemerkt , heeft van zeer vroe- ge tyden af tot op den tegenwoordigen tyd veele veranderingen ondergaan ; en het ondervind dit nog dagelyks : waarom eene eenvoudige over- we- gt Van de Ziekten , toelken uit de Matuurtyte weging van het verfchil in die beide opzigtett een aarmerkelyk licht in de volgende Verhande- ling verfpreiden kan ; en veeler ver wondering doen cphouden , waarom 'er nu meer Ziekten zyn in een Land , van zulken bepaalden en klei- n?n omtrek , hec geen eertyds zulke kloeke gas- ten en onverfchrokken Helden voortbragt , die den fchrik der Vyanden onder de Romeinfche heirbenden uitmaakten; en altoos uitgemunt heb- ben in fterkte en dapperheid: ja zoo veele roem- rugtige Mannen in allerlei kloeke daaden , kons- ten en weetenfchappen hebben uitgeleverd 5 dat zy magtige Ryken daar in den loef hebben afge- ftoken ; en onder minderen de onverfaagtheid zelve gevoed. Daar het 'er nogthans , ten aan- zien van voornaame ftukken der Natuurlyke ge- fteldheid , him opzigt tot den Grond en de Luchc hebbende , niet gunftiger eertyds 5 dan heden ten dage uitzag ! Uit welke befchouwing men tefFens zal kunnen opmaken , dat de natuurlyke gefteldheid van het Vaderland niet genoegzaam zy , om de Ziekten , zonder toevlugt tot de Levenswyze te neemen , uit dezelve op te ma- ken , welke zoodanig met dezelve zamenloopt , dat de meeste en voornaamfte Ziekten daar van af hangen. Ja van verre de meeste Geneeshee- ren gehouden wordt, meer dan de lucht te fcha- den. Waarom men te meer verpligt is, om van de gegeyene vryheid der Maatfchnppy gebruik te uiaaken ; om , zoo ved van dQ Levenswyze , dod Gcfleldhtld van bet Vaderland voortvloeijen. 33 dock nlet meer by te voegen , ah tot verklaaring van het verbaiid der ztekten uit de natuurlyke gefte/dheid des V airlands noodtg was. De zaaken behoefden zoo hoog niet opgehaald te worden. Een verfchil van 100 jaaren en minder zoude genoegzaam zyn. Dan , naardien de gapingen nu zoo veel te grooter zyn 5 is het bevvys dies te krachtiger , dat de grond - oorzaak niet in de lucht en den grond alleen gelegen zy ; maar wel degelyk ook in het misfen van de na- tuurlyke gehardheid tegen dezelve , en het meer verzvvakken dier vermogens , welke de radicate fterkte moesten ter vvereld brengen. Aloude Gefleldheid der NEDERLANDEN t enz. . XXL Volgens TACITUS, lag het Ei- Und der Batavkren ( dit was dan het voornaam- fte hooge en drooge Land , om nu van de Ge- nerahtwts of Geasfocieerde Landen niets te rep- pen ) tusfchen de Moerasjen in, of beflont %wo~ tendeeh ui: laag en tnoerasfig land. Dikwyls* werdt het door de rwieren overftroomd , en voor eenen tyd onbewoonbaar gemaakt. Het lag veri- ty ds zoo dras , dat het nauwfyks betreden werdt, zonder dat 'er de voetflappen in ftaan bleven , en daar de grond een weinig vaster jcheen , gafhy echter een hoi gedreun^ als 'er op gettamft werdt ; XVUL Deei. C 34 Van de Z'fkten , welkcn nit de Nutuurlyke zoo dat fommigen ( in dien tyd al ) getwyffeld htbben , of zy dteze landjireek land ofgeen land noemen moesten (z). De befchryving , die P LIN i us van de Cauchen doet , gaat nog verder; als, die dagetyks van het water omringd > feen vee noch melk tot voedfel hadden , door geen wmen omringd wierden , 't flyk met de handen vergaderd , en meer door den wind , dan door de zon gedroogd , hun tot fpysbereiding en verwar- tntng van hunne doorgevroorene en verftyfde inge- wanden ftrekte ; of anderen drank haddm , dan van regenwatef , dat ze in groeven in het voor- Jmis van den regen vergaderden. Welken nog* thans deeze hunne vryheid voor de flaverny der Romeinen met verwisfaen wilden (a). Ja, de volkeren van J. C JE s A R , op de Eilanden , door den vloed gemaakt , befchreven , zouden alleen van eyeren en vifch geleefd hebben. . XXII. Veele zaaken loopen 'er echter zamen , die eene zeer groote omwenteling in de omftandigheden van dien tyd by den tegenwoor- digen maaken. Want zoo waren de Batavieren harde en rum menjchm , grof en groot van llg- haam , opgewasfen tegen de ongemakken van de lucht en het weder, zlch zelven met dejagt, zeif van Paderlandfche Historic, door J. WAGENAAR , I. Deel , pag. 5 en 6. (a) Lib. XVI. cap. I. - J. A. KNOOP Tegenwoordige Staat van Frief land , pag. S. Cefteldheid van hct Vaderland voortvloeijen. 35 \ van wilde dieren ophoudende , en gehard ten oor- ioge (b ) : onder anderen zeer ktiifih , zoo dat men bynavan geen hoerery under hen hoorde (c). Jong te huwen was onder hen niet gewoon, fchan- delyk was het voor eenjongeiing beneden de twin- fig jar en trotmverbintenis aan te gaan* Met de Ma&gden tsoerdt ook lang gewagt {d). Men faarde Jongelingen en Maagden van gelykejaa- ren en grootte ; ook iverden de Zuigelmgen aan geene voedflers betrouwd. Elke Moeder zoog- de haar eigen kroost. Zoo lang ze in hunne kind- fche jaaren voaren , welke vry lang by hen dmir- den , gingen zy zelfs in de felfte koude woeder- naakt : onder geworden 9 kleedden ze zich met een rok van beestevellen , - met een gesp of doom cm den hats vastgemaakt ; voor het overige on- gedekt 9 lagenze geheek dagm om den haard. De dragt der Vrouwen was geenzins van die der Mannen onder fth-eiden ; alleenlyk , gebruiktenzs doorgaans een linnen hoofd- dekfel : ook gin- genze met b/oote hah en annen (e}. Zy be- vcoonden honten - hutten > niet digt ntVens dkan- der geplaatst , van een ruime werf omrivgd , veehyds op opgeworpene hoogten, doorgaans jlegts van fltoo dakken voorzien (f) : : zynde zeer (b) Vaderlandfcbe Historic, 1. c- p. 15. (O Ibidsm, pag. 16. C^) Ibidem, pag, 22. Ibidem, pag. 17. pag. IQ. C 2 36 Over de Zlekten , welken alt de Natunrlykc ervarm in het zwemmen (g). Hunnefpy- ze was zeer eenvoudig : zy aten wilde appelen , metk , boter en kaas ; uit wilde haver en garst kookten zy pappen ; ook gebruikten zy hun eigeti tarn vee , en het w'tld^ , V welk zy in de busfcheu opvingen , tot voedjel (h). Hun drank be- flond uit een kookfel van garst , of ander graan en water , welk in jmaak eenigzints naar wyn zweemde COROLLARIA. Uit welke opgave wy de volgende zaaken leeren : i . Dat deeze vroege bewoonders , uit ge- zonde fterke ouders op eenen volkomen ouder- dom gewonnen , hunne kracht en fterkte door geboorte en voedfel ontfangen hebbende , nood- wendig als fterke fchepfels ter waereld hebben moeten komen ; en in de eerfte aankweeking van het leven daar in beftendig hebben moeten voortgaan. 2. Dat de verdere opvoeding hen tegen alle koude en ongemakken van de luchc gefterkt en tegen dezelven als ongevoelig gemaakt hebbe. 3- Dat Faderlandfcbe Historic, I. c. pug, 20. Ibidem , pag. 21. Ibidem, pag. 22. GefteUheid van het Vaderland voortvloetjtn. 37 3. Dat de noeste yver in het volvoeren van hunne bezigheden hen bewaarde voor ledigheid. 4. Dat hunne wooningen , verre van vogtig te zyn , op verhevenheden gebouwd , allezins van verfrisfende winden omringd wierden , en voor (lilftaande dampen bevryd bleven. 5. Dat hunne fpyze eenvoudig en voedzaarn was , het bederf tegengaande , en hun drank niet verzwakkende , of de maag en ingewanden 3 ten zy by misbruik , bedervende. 6. Dat de ongelegenheden van het weder hun de bezigheden benemende , de koude door hec verblyf aan den haart gemaatigd vverdt. 7. Dat de lief hebbery tot zwemtnen hun , in plaats van koude baden , veele ongefteltheden heeft kunnen vvegneemen. En 8. Eindelyk , dat zy door hunne vreedzaa- me levenswyze en zamenwooning , weinig aan gemoedsbewegingen onderhevig waren , .welke zoo veel voedfel aan verfcheide gebreken geven. Verandetde en hedendaagfche Gefleltenis van het VADERLAND, enz. . XXIII. Van den anderen kant doen zig veele zaaken op , die grootelyks van deeze op- gave afwyken ? welke nu te befchouwen zyn. C 3 i. Zyn - 38 Van de Zickten , welken mt de Natuurlyke 1. Zyn de Pereenigde Nederlanden federt dien tyd veel van gedaante veranderd *, als door het verloopen van derzelver hoofd - rivieren , het ftoppen van derzelver tnonden (&), enhec verhoogen van derzelver bedden (/) , waardoor de uitwatering van tyd tot tyd , by hoog boven water bezwaarlyker , en de doorbraaken der dy- ken^menigvuidiger.gewordqn zyn. ; Terwyl dee- ze overvloed , toen het land voorHeen door geeti dyken bepaald , of het water gekeerd- werdt , zich onbelemmerd by den wykenden vloed ont- lastte; of, wanneer dit niet fpoedig gefchiedde, vertrokken de vroegere bewoonders uit dit land hooger op , en verlieten het zelve ; "i welk nu geen plaats hebben kan. 2. Hebben de menigvuldige watervloeden dit land op veele plaatfen van een gefcheurd 9 waar door veele binnen zeen , en groote binnen ftroomen in vvyde boezems gevormd , de be- fchik- (fc) Foyez k Morquis de ST. SIMDN , dam P Hifcirs d? la G.i-.'rrs des Rotaves & des Roijiafa$- 9 d' apres Cejar ., &.jur-tout dans \:L Preface , p. vi-xix & xxxiv. [Een werk zoo nuttig voor de aloude en veranderde gefteldheid van het Vaderlanc], dat het wel waardig ware , tea minden de Voorreeden , in hot Hollands gekleed , en met de bygevoegde Kaarten ver- licht te zien. Hier doqr zoude de X'aderlandfchc Historie kunnen worden op^ehelderd , en veele overgeblevene twyf- felingen door kundige kcnners verefFend worden.]] (/) Hoilandfc be Maatfclappy der J'/rienfchapptn ,. I. Deel, pag. 715 739- 74* 75- insgelyks de Verbandeling van den Reeve C. L. DC PAGNIET ? enz/ Niwwt Vaderl. Lstterveffen* V. Deei.' 11. 6. p. 263. 4. Geflcldbcid van bet Vaderland voortvloeijen. 3$ fchikking der duinen ontmanteld , en de evenre- digheid van het water tot het overgebleven land byna in gelyke veelheid gebragt is ( w). 3. Ligt dit land , te weeten aan den Zee- kant , door het ryzen der Zee en het verhogen der rivierbedden , doorgaans eenige voeten laa- ger dan de gemiddelde oppervlakte der Zee (n). waar door de grond , uit de Zee opgefpoeld , veelal moerig , veen- en voosagtig zynde , op veele plaatfen nat , moerasfig en vogtiger blyft , dan voorheen ; en , het water zeer naby of lan- ger op de oppervlakte des aardryks behoudende , meerder dampen van eenen onzuiveren aart on- b-:lemmerd opgeeven moet. 4. Zyn door het uitbaggeren der veen- en moeragtige ftoffen , de poelen op veele plaatfen vermeerderd ; of weder droog gemaakt zynde , is de grond op deeze plaatfen verlaagd , waardoor de uitwaasfemende dampen , door den wind min- der kunnende verdreeven worden , in deeze drooggemaakte landen meerder hangen blyven. Het Land , voornamelyk HOLLAND en FRIESLAND (^?) , dus vol van water, hier en daar (m) Zie GABBEMA over de Nedsrtandfcke Watervlocden 9 Gouda 1703. (n) Memorie van Profeffor VAN DE WITJ^PERSSE , enz. (o) Men kan zfch hier va een allerduidelykst denk- beeM vormen uit de Hoog-Heemraads Kuarten , die aile , verkleind, in den Tegstiwoordigen Staat van Holland voorko- men; gelyk die vaa Fricsland by f- H. KNOOP 1. c^ C4 . 40 Van cle Ziekten , welken ult de Natuurly^e daar ftilftaande , bovendien omringd van Zeen , doorfneden van rivieren en vaarten , de akker - en weilanden vol flooten, in den winter, en tot aan den zomer dikwyls toe , veelal onder water ftaande , waar van veelen die ftilrtaan , de rot- ting en (lank vermeerderen; kan het niet anders zyn , of alle deeze zamenloopende oorzaaken , door de moeilyke uitwateringen 5 by hooge ri- vieren , of lange waterleidingen , in groote boe- zems geholpen of vermeerderd , moeten oorzaak toe dampen geeven , welken gewoonlyk regen verwekken , doch ook wel mist of nevel , en veeltyds die ftinken. 5. De gelegenheid van deeze landen aande Zee , de voortbrengfels van het land , het ver- zenden van deeze , het ontfangen van andere noodwendigheden , de beletfels hier by ontftaan- de , en het beproeven van de middelen om zich ?:elven van den noodigen vporraad te voorzien , hebben door den uitgebreiden koophandel veele vreemdelingen tot zich getrokken , eene aanmer- Jcelyke verbastering onderde landzaatengemaakt, ^n door het bezoeken der vreemde landen en ge* westen , veele zeden en gewoonten , met op- ^igt tot fpyze en drank, kleeding, en afwyking van de vaderlyke eenvoudigheid , als ook veele ziekten , tot hun gevolg gehad. De Hu- welyken misfen ook vcel van de bovengenoem- Gefteldbeid van bet Vaderland voortvhetjen. 41 de geregeldheid Q) , en naar maate van deeze is 'er ook eene mindere fterkte in het nakroost. De gewoonte van zelve de kinderen te zo- gen , geraakt ook meer in onbruik , dan voor- heen. Terwyl op de kuisheid der jeugd he- den , zoo weinig in deeze als in andere landen , roem te dragen is. 6. Het gering getal Steden werdt , by de aankomst der Romeinen in deeze landen , door verfcheiden fterkten , zoo tot legerplaatfen , als koornfchuuren^vermeerderd. Na het verdryven derzelven , en den toeneemenden welvaart door de bevestigde vryheid , werdt het getal der eer- ften dermaaten vermeerderd , dat men weinig gelyk daar van in andere landen zal kunnen by- brengen. Veele Steden werden by de toe- neemende menigte te klein. Zy werden allengs- kens vergroot ; of de huizen , voorheen tot een gezin gefchikt , door verfcheidenen bewoond ; de kelders by veelen niet uitgezonderd. - - De eerfte aanleg der Steden was eng beperkt , de ftraaten in de meeste naauw , meer voor den gang , dan voor het ryden gefchikt. Het getal der huizen werdt in grootere Steden door het be- timmeren der erven , en het maaken der gangen en floppeil , of liever faloffen 9 bovendien ver- groot ; (|)) Zie de Heer LE FRANCQ VAN RCRKHEY, Natuwl. His-*. fmetwai Hol&nd , III. D. 4. ft. p. 1098. 44 Van de Ziekten , welktn ult de Natuurlyke groot ; alle vertrekken in de afgelegenfte hoeken of naauwe fteegen bewoond ; en , by het vveren der verwarmende zonneftraalen , eri verfrisfende luchc en winden , de bovengenoemde onzuiver- heid vermeerdercL Door dit vergrooten der Steden , werden , by de meerdere Cloaquan en vuilnis van verfcheidene foort , ook larsger en moeilyker waterleidingen , hier en daar ftilftaan- de, gebooren. 7. Als een gevolg van het vermeerderen der inwoonders , en het vergrooten der fteden , moesten de ambagten en zittende beroepen , by het verkoopen van zulke waaren , air. 'er tot kleeding , dekfel en anderen nooddrufc des lich- aams enz. vereifcht worden , toeneemen ; en dit alles onvermydelyk volgen. 8. Veele Trafiquen verzelden deezen fleeds toeneemenden welvaart , van welke deeze bo- ven geene voedfel aan lighaaras gebreken gaven. De ruime toevloed van vlugtende vreemde- lingen in de voorgaande Eeuw enz. om de zagte en gematigde Regeering deezer landen , vryheid van geweten , begeerte van de vrugten der Hol- landfche zegeningen te fmaaken enz. herwaards aankomende , vermeerderden den bloei en wel- vaard 'van fommigen deezer. 9. Het verval van deezen ( N. 8.) , het zy door he: vermeerderen derzelven ; of het te on- Gcfteldheid van het Fader land voortvloeijen. 43 onagtzaam behandelen van voorheen bloeijende Trafiquen, ten tyde van voorfpoed, by de gee- nen , welken den welvaart voorheen vermeet- derd hadden ; of het te zeer begeeren naar waaren , in andere landen vervaardigd ; deden , gelyk zy wel eer den bloei en welvaard der fte- den zoo zeer vermeerderden , by den kwynen- den koophandel ( N. 5.) , veelen dier Werk- lieden , door gebrek aan dagelykfchen arbeid in dezelve hun beftaan vindende , verarmen. Uif vvelke ledigheid en gebrek van gewoone of nodige bevveeging, droefgeestigheid, traagheid, vadzigheid , voedfels tot veele gebreken geven- de , veroorzaakt werden : deezen zoo wel als de kwynende winkelier, door te grooten aantal ver- meerderd, door te veel kunstgreepen benadeeld, en door gebrek aan de voorige winsten , te wei- nig vertier hebbende , by het uitborgen , door onvermogen aan genoegzaame penningen ? man- gel aan beweeging , misfen te zamen by deeze duure tyden , die voedfels , welken zy eertyds in eene ruirae maate konden genieten (^). Waar by men ten 10. Als ' . Dit is maar cen kicinc fchets , tot dit genceskundig ontwerp genoegzaam. - * Maar v/ie hier-.van een voiic- diger denkbeeld begeert, die leeze de dooiwrogte Verhande- I'mgen des Heeren VAN DEN HEUVEL , ROGGE en ZILLESEN in het XVI. Deel deezer Verhandelingen te vinden , alwaar pien ook de rede van de allengskens toeneemende duurte , cnz, met duidelyke verwsn zal zien afgemaald,/] 44 Van de Ziekten , welken uit de Natuurlyke / 10. Als een onvermydelyk gevolg van den Konphandel naar de afgelegene Oosterfche en Westerfche deelen , voegenkan, de manfchap, welke daar toe uic vreemde landen nodig is , en niet zelderi die kwaalen of aanftekende ziekten , ten minften derzelver zaaden medebrengt , wel- ken ter zyner tyd uitfpruiten , en ban vermo- gen , zoo vvel onder dezelven , als in de landen , uit welken zy herwaarts kwarnen 5 doen gevoe- len. Waar by de natuurlyke grenzen dee- zer landen, ten oosten aanhet vaste land paalen- de , van gelyken door de jongfte aangelegen Krygsheiren en vreemde Troepen , by welke tal- ryke hoopen men doorgaans befmettelyke ziefc ten ziet grasfeeren , veele zulke vermogens den landzaaten zyn medegedeeld ? wier woede noch niet ophoudt. . XXIV. Men beige zich deezen uitftap niet. De vraag verkeert omtrent ziekten , enz. , waar van de bronnen by den verfchillen- den (land moeten overwogen worden. - Be- fchouwt men dit alles (. XXI. i- 10.) , dan poet 'er heden een aanmerkelyk verfchil by den ieerften , voorgaanden en tegenwoordigen ftand, ten aanzien van fterkte , welvaart en langzaame vermindering , in verfcheide takken plaats heb- ben ; waar uit eene zeer van den anderen ver- fchillende levenswyze geboren is. - Zoo dat welken door noe&ten vlyt verkregene fchat- Geflcldheid van bet Vaderhnd voortvlceijtij. 45 fchatten bezittende , door het vriendelyk we- derzydfch onthaal , door allerlei keurige gereg^ ten herhaalde maalen opgedifcht , te lang ver- toeven aan de maaltyden , gebrek aan beweging enz. , zich te veel gezond voedfel bezorgen. Daar anderen , door gebrek aan de nodige pen- ningen , zich bezvvaarlyk van dagelykfch on- derhoud kunnen voorzien. Terwyl men genood- zaakt is een deide Joort hier by te voegen, wel. ken het uitwendig aanzien des lichaams , enz. naar gelang der vermogens , meer dan gezonde voedfels behartigen ; en van gelyken in die ge- volgen deelen, welken doorgaans daar medever- zeld gaan. Deeze dingen zyn het dan , die de beftendige overweging en de naauwkeu- rigfte naavorfching , geduurende het gantfche be- loop deezer Verhandeling fchynen te vorderen. Waar door men tevens de befchuldigingen der vreemden , over de ongezondheid en onvrugt- baarheid van dit land , best wederleggen kan ; die dit land als ongezond , en van eenen korten leeftyd uitmaken ; vermits , in weerwil van alle ' de opgenoemde veranderingen van den grond (N. i -4, ), jaarlyks menfchen van hoogen ou- derdom in het zelve onder de dooden gevonden worden : 't geen door den Wel Edelen Geftren- gen Heer Burgemeester DIERQUENS, uit de Sterf lysten van ' s Hage , allerduidelykst ( r ) is be- (O Men 2ic de Verzmtling van nMUwkewigs Lysten , opgt- 46 Van de Ziekten , weft en nit tie Natuurlykt beflist. Uit welke blykt 5 dat 'er jaarlyks meer menfchen van eenen hoogen ouderdotn 5 dan in andere landen , overleden zyn ; 't geen door an- dere getuigenisfen (.?) , en byzondere ingeko- mene berichten , uit onderfcheidene plaatfen des Vaderlands , nader bevestigd is t). Des niet alleen de grond , en de veranderingen op denzelven , enz. maar ook het gebruik van min- gefchikte fpyzen en dranken , gebrekkige bewe- gingen , enz. als de voornaamfte medewerkende oorzaaken der meest kwynende Ziekten moeten gehouden worden. Is men begeerig , de re- wadkt uit de oorfpronketyke Registers , enz. in 3 sHage by H. C. GUTLING 1774. en aldaar . XXXV-LVIIL p. 15,20. Verlandelingen van de HolL Maatf chappy der Weetenfchap- $en , III. Deel, pag. 126, 117. (O Dus meldt men uit de GRAVE, dat het getal der oude lieden , van 70, 80 ja 90 jaarcn , ten ppzigre der inwoon- deren , groot zy. - Het getal der jaarlykfche dooden , tegen het getal der in- en opgezetenen van de Stad en het Schependom CULENBORG , is , eenige jaaren door malkande- ren gerekend, als en uit vyfendertig, naastby. MAAS- SLuis^hadt in de laatfte opfchryving (1771.) 5873 menfchen: alle jaaren (lierven 'er doorgaans 50 menfchen , 50 jaaren door een gerekend , de Epidemic van 1761. hier van uitgc- zonderd zynde. Veelen , ja de meeste oude menfchen ller- ven te SLUIS, byna zonder ziek te worden, in den winter , byzonder als die zeer ftreng is , alleen uit hoogen ouderdom. - Te WARMOND ftierf op het einde van dit jaar een man van 105 jaaren. - 't Getal der dooden te HAARLEM jaar- lyks gemiddeld 800 zynde, en dit gemultipliceert met 33, maakt 25400 , 't getal der inwoonderen uit. - In de BE- VERWYK zyu de menfchen gezond , welgemaakt , fterk en vrugtbaar : men vindt 'er van 80 en 90 jaaren , maar van 100 en daar boren is zeldzaam. In Gcjleldbeid van bet Vaderland voortvloeijen. 47 rede van deeze fchynftrydigheid vereffend te zien , men hoore by het bovengetnelde , wat C E L s u s ten zynen tyde van die geenen , wel- ken lang voor hem geweest waren , voortbragt ; en dan zal alle zwaarigheid dienaangaande ver- dwynen : l^enfmile eft , zegt hy , inter non wuita auxiUa adverfie valetudinis , plerumyue tamen earn bonam contigijje ob bonos mores , quos neque defidia neque. luxuria vitiaverint ; men voege 'er inopia & abujus potionum aquofarum catidarum by ; en , dan zal alles gevonden zyu. In hct jaar 1774. kwara te HOORN bycen aanzienlyk Hcer cen man van 82 jaaren ,...die te Oostzaandam woont , doch in iSngendyk gebooren is , alwaar hy jaarlyks komt , anderhalf uur ver gaan , en keerde alzoo weder te rug : hebbende den voorigen winter 1104 op fchaatfen gereeden. Hy hadt maar cens van zyn leven ziuk geweest aan de Roos : dronk nooit fterken drank of wyn , noch koffy of thee , maar ligt bier. In de bedyking van den Huigenwaard , hadt die'zelvde Heer op zekeren tyd een man gezien , en met denzelven om- gegaan van 108 jaaren, en meer dan een vanpo, endiepinde 80 jaii^en, die alien gezond waren , en zeer welkondengaan. . Het getal der dooden rot dat der levenden , wordt te HARLI V GEN rusfchen 5 J en 2 f , of het gemiddelde van 25! gerekend. ^ D'es dan de fterfte in deeze opgenoemde plaatfen veei minder is, dan op andere plaatfen; en veel min- der ook in Noord - Holland , dan de Heer STRUIK gegist had- " 50 Fan dc Zitkten , wetken uit de Nattmrlyh ren , als die in vsele Ryken het hoofd hangen laat. Ziet men hier by op de duurte der levens- xniddelen , de aanhoudende fterfte onder het Rundvee, waar door de voortbrengfels hier van fchaars , of voor den getneenen man niec te be- komen zyn , zoo is de middelmaat voor deezen niet zoo mogelyk te vinden , als die voorheen zeer algemeen konde plaats hebben. - - Geluk- kig zyn zy , die door eene gefchikte levenswy- ze , onder eene maatige beweging des lichaams , de vrugten der Voorvaderen , ofte hunner han- den arbeid , of winst doende bezigheden 5 on- der gebruik van de maatige verkwikking des lee- vens , met eene ongeftoorde vergenoeging ge- nieten mogen ; of naar het byzonder vermogen geen gebrek aan het noodzaakelyke vindende , het aangenaame en het verkwikkelyke , ofte al- leen het nuttige zamen paaren kunnen , waar by het zeggen van HORATIUS niet ten onregte geldt : Vivltur parvo fane , cut paternum Spkndet in men/a tenui falinum. De meeste gecaraffierifeerda voorwerpen in dee- 2e befchouwing ondergaan dan voornamelyk de gewoonlykfte gevolgen van die veranderingen , welke uit de tegenwoordige gefteldheid van dee- ze Landen in alle haare medewerkende omftan- digheden voortvloeijen. Van &** Vadtrland uoortvloeijen. 51 V&n de gefchtkthetJ der Ziekten in het ge- meen > by den G ernes kundigen Z A AD EN DER ZIEKTEN genoemd. . XXVlll. Maar , zat men naar behooren tover den aarc der Ziekten der Nederlanderen van naby oordeelen > men zal hier toe die hulpmid- delen by de hand moeten neemen , welken in al- le ziekten vereifchen gekend te worden , en van de noodige kundigheden dien aangaande onder- rechc moecen zyn. - Om hier in wel te flagen > dient men vooral toegerust te zyn , met de ken- nis dier wecten ^ vvelke de Goddelyke Maker van deeze kleine Wereld , het Menfchen Lic- haam , voor altoos in dezelve gelegd heeft ; uic vvelke zekere geneigdheden voortkomen, diehec Voortbrengen der ziektfcn beganftigen , zoo wan- neer eene overeenkomftige beledigende oorzaak daar by komt. Welke geneigdheden doorgaans npwrni voorfihikkende worden genoemd. ,I3aar en tegen alle beledigende oorzaaken , met zoo- danige vermogens begaafd , die ziekten kunnert Voortbrengen in een lichaam , 't welk door een zaad bekwaam of voorbereid is , medtmrkend& *e. K *T e *T*^ geheten worden; waar van de kennis dier vermogens ook die der zaaden der ziekten uitmaakt. Hoedanig nu deeze werken op het lichaam 3 en hec lichaam op dezelve , ag* D s ter* 5* Van dc Ziektcn , wslktn uit de Natuurlyve tervolgens deszelfs onderfcheiden jaaren, kunne 5 gefteldheid of getemperdheid , levenswyze, jaar- getyden , enz. heefc de Hoogleeraar GAUBIUS in zyn Pathulogifch onderwys zoo vollediguitge- voerd , dat men daar van bezwaarlyk een zamen- gecrokken denkbeeld mededeelen kan , maar dit Leerftuk in dat doorwrogte vverk aanbevee- len moet , in alle zyne deelen , aldaar op te fpeuren (0), De Nederlandfche Leezer kan veele zaaken , tot bet zelve betrekkelyk , in de Verhandeling van den Heer Dr. STOKKE , over de kwymnde Ziekte der Nederlanderen , vin- den (zy) ; en de Verhandeling over de vcerkza* we Natuur , van den Heere J, MACQUET, desvvegen opflaan (^). Van den OORSPBONG DER ZIEKTEN in het gemeen , of de aankidende oorzaakm derzelven in het byzonder. > . XXIX. De Bronnen , waar uit de aan- leidende oorzaaken , of de vermogens , welkea ens nadeelig zyn , gebooren worden , komen of uit den menfch zelven voort 3 of uit de zaa- ken, O) Inftit. Patbol. Med. . 75-78. Cw) $. 107. p. 67 enz. O) Verbandclin^, van het Zieuwfcbe Gencotfdtf ts Vllsfingcn > I, Deel, p. 161 enz. van let Vaderhnd wwlvloeijen. 53 ken, die hem omringen, of van buiten aandoen. Wanneer deeze vermogens ieder in zynen kring wel werken , of het hunne toebrengen , blyven wy by de gezondheid bewaard : in tegendeel , kwalyk of tegenftrydig werkende , kwynen wy, of worden door ziekte overvallen. De zaa~ ken , welke ons van buiten aankomen , worden doorgaans niet natuurlyke zaaken genoemd , of middeifoortige , welke uit zich zelven noch voor> noch tegen de natuur , noch KeitzMifi , noch fcha- delyk zyn ; roaar alleen door gebruik of misbruik zodanig worden kunnen (y*)* Tot deeze zaa- ken worden doorgaans gebragt de lucht , de fpy- ze en drank , leivecgtnv en ruste , flaapen en waakcn , gemoeds - aaiidoemngm en te rug ge- blevene nodige ont lasting ; waar by fommigen niet ten onregte gevoegd hebben de van buiten aangebragu zaaken , onder welke de kleetteren, nan zoo veele veranderingen onderhevig , en hec misbruik der Geneesmlddelen , behooren. Deeze zaaken worden niet natuurlyke gezegd , in tegenfteiiing van de byzondere geaanheid dcs iichaams , deszcifs hebbelykheidm de aan^ebooren^ ge/chiktheid der deelen 9 welke den menfch eigen zyn , en daarom natuurlyke zaaken genoemd worden. En offchoon zy uitwendig en veran- derlyk zyn , zoo hangen nogthans het leven en de gezondheid , zoo wel als de ziekten en de dood O) H.D. GAUSJUS /. c. . 420. D :; 54 Vw & Zicliten , wstisn uit dc Natnttrlyke dood , van dezelve af. Tot de eerfte en voornaamfte behooren wel en voornaamelyk de lucht en de voedjels , tot onderhoud van het dierlyk leven noodzaakelyk 3 als oolc de bewee- ging en de ruste , enz. naardien geen menfch zander genot derzelven leeven kan ; rnaar veel eer door eene beurtelingfe afwisfeling daar van , beftaan en onderhouden moet worden. De Ouden merkten de lucht zoodanig aan die noemende occuhus vita cibus & anim# pabulum ; de verborgene fpyze des levens en het voedfel der ziele. En om de veelvul- dige veranderingen , welke zy telkens en ge- duurig ondergaat , hielden zy die , als de ryke baarmoeder der ziekten. Zoo zegt HIPPOCRA- TES ; Morbi oriuntnr turn ex Vffff&s ratione 9 turn ex aere, cujus infpiratiom vivimus (z): de ziekten komen voort, deels uit de levenswyze, deels uit de lucht , door welker inadjeming wy leven, Hy was ook in deeze oefFening zoo verre gevorderd , dat hy ftellig zeggen konde ; dat , hoedamg ook de gefteltenifle des weders wa* te , zoodanig ook de geaanheid der ziekten zyn zoude (a). Deeze hoofdbronnen dan van dac (2) De Natura Hominis, Sea. III. CO Lib. de Humorous, Sed. VII. & Aphorism. J. Seft. Ill F>n wil men de gegrondheid van zyne kunde in deezen talc der i voorzeggende Geneeskunde teezen , men zie alls die plaat- fen , welke de beroemde HVXHAM jnet zoo reel vtyt by een Gefteldbeld van bet Faderhnd Qoorfutoeijeft. 55 dat belang zynde , moeten nader van naby be- fchouwd worden. 'Pan de LUCHT, ah oorzaak van d& Ziekten der Nederlanderen. . XXX. De Lucht , zoo noodzaakelyk tot het leven der menfchen , als vrugtbaar in de voortbrenging der ziekten , deelt niet weinig , met opzigc toe het Vaderland , in de oorzaaken der ziekten van het zelve raede. Want zoo wel met de fpyze , als inademing , van binnen in het Jichaam gevoerd wordende , gelyk zy het zelve van buiten omringt , wordt men derzelver veranderingen niet onverfchillig gewaar ( b ). Geen deel bevindt dit echter meer dan de Lon- gen. De Aamborstigen deelen het fchielykst in deeze veranderingen ; de Efikptici ? Ntphri- tici , Melancholici en Podagrici ondergaan der- zelver veranderingen niet ongemerkt : daar de meeste Koortfen ook aan dezelve worden toege- kend (c). i. Vol- verzarneld , en voor de tweede afdeeling zyner Morbi Epidemic! gepla.itst heefr. Conf. Oper.Pfafa.Med. Tom. I. p. 189- 191. (&) H -D- GAUBIOS I. c. . 422. (c) G. B. VAN SWIETEN in Indict remm ad Commentary ad II. BO E R H A A v E dpforisiitos de Cogn. & Cur. Mark, ad voccm ARIS DOTES, D A 5 6 Van de Ziekten , written int dc Naiuurtylf i. Volgens de byzondere plaats 9 welke deeze Landen op den Aardkloot beflaan , tus- fchen de lengte van 21 gr. 15 minut. en 23 gr. 30 piinuten , en de breedte v^n 51 gr. 10 mm. tot 53 gr. en 25 ifcinuten 9 volgens de kaart van W. A. BACHIENE; en dus in het gemaatigfte van de Noorder luchtftreek gelegen zynde , is ^y wegens de byzondere gefteldheid deez^r lan^ den aan veele veranderingen onderworpen. Derzelver ftranden hebben zulk eene richting , dac zy aan de woede van den westelyken JEolus jneesc bloot liggen. Dit foort van winder* heefc door het geweld , het geen zy op de toomlooze golven oefFenen , door hunne voortftuwende en onftuimige kracbt aangezet; ^ deeze Landen der- inaaten beilookt , dat de opgenoemde verande- lingen (. XJXIIL N s . i. 2.) daar uit gebooren zyn , waar door verfcheidene landen zoodanig eene richting verkregen hebben , dat zy meest alien West - noordwest ^eewaarts 5 of Oost-zuidoost landvvaarts .liggen , zoo dat de Zuid- weste win- den op 't meerendeel van derzelver dyken 9 g^- lyk de Noord- weste op derzelver duinen en an- dere gedeelten , vlak aandringen ; waar toe de ftreeken Zuid - zuidwest en Noord - noordwest , ook het hunne toebrengen ? en alle de landen , in deeze richting gelegen , hoedanig verfcheida- ne gedeeltensyanden HELIUS (. XV. not. ^.)> het benedenfte gedeelte van Zuid - Holland , voornaamlyk de Eilanden van Foornee&Putten* de Gefleldheid van bet Faderhnd voortvheijem. 57 de Stryenfcbe Waard 9 het Eiland Dordrecht ; een groot gedeelte van het land van Altena ; en door de Haarleramer- Meer en hec Y , de landen daar tegen overgelegen; insgelyks een voornaara gedeeke van de Ptovincie Fries/and , een ge- deelte van QviryJJgt en Gelderland , geweldige aanvallen moeten "uitftaan (^) ; en naar maate van de ruiraere boezems of binnen - zeen , een aamerkelyk verfchil van den gevallen regen in de onderfcheidene fteden en landen plaats heb- ben. (0). 2. De Lvcht > bovendien aangemerkt als gene vloeiftof , bevat veelerlei foort van zaaken in zich , en werkt naar maate der veelvuldige oor- OO Vergeleken met J. LE FRANCQ VANBERKHET, Notmrl. Bijhrie van Holland, I. Deel, p. 418. (O Volgens de Waarneemingen van wylcn den Heere P. VAN MUSSCHENBROEK, is het verfchil van den gevallen regen nit een gemiddeld jaar in de volgende flcden in deeze order, ils : te Utrecht 24 duim R. te Leiden 29$ , te Haarlem 24 , in 's Plage 27! , te Delft 27, te Dcrdrecbt 40, te Middelburg 33 , te '/.ierikzee 37, te Harderivyk 27, en in de Vlaamfcbe fy- ianden 24 duimen ; dan, of dit van de Azores 9 dan van Staats Vlaanderen moet verftaan worden , heb ik na alle onderzoefc 3iiet kunnen ontdekken. Wat een aanmerkelyk verfchil 'er in den gevallen regen , op een' kleinen affland, als te Haear* ism, Sparendnm en H&lfwegen plaats hebbe , kan men uit de 'W.aarneemingen van J. NOPPEN , in het I. Deel der Verhan ddingen dsezer Maatfcbappy , p. ? 98 -403. afneemen. TTer- vyl^ dit blaci gedrukt word , berigt men ons , dat gelyk men in Engelantl op onderfcheidene en ook opaanmer^elyke.hcog- ten buven de oppervlakte, der aarde, een groot verfchil hi de ftevaMen regen befpeurd ; men thans op Zwanenlurg naauw- e waarneemingen daaromrrent do de hand- werken , konsten , koophandel 3 en veek anders zaaken meer. . XXXL Dit Artikel (. XXX. N. 2.) konde naar de veelheid der onderwerpen korte- lyk doorloopen en overwogen worden : en , was het voor eene enkelde plaats tot eene algemeene befchouwing gefchikt, men konde vry wel, om de veelheid der zaaken , die te verhandelen zyn , volftaan ; met te zeggen , overeenkomftig de Leere van den grooten BOERHAAVE zelven QT) : i. Dae (/) H. BOERHAAVE Inftit. Med. . 752. (g3 H. D. GAUEII Injliaut. Patbol. Med. . 442. (ft) Inftit. Med. 1. c. fecund uinproprios Commentarios ex cduione A. HAUERI 6: M. DE LA METTRIE. Gcfteldbeid van bet Faderland voortvkeijen. 59 1. Dat het Cttmaat beftaat uit de lucht, de tether, en alle de hemelfche lichaamen, welkea ferpendiculair boven ons geplaatst zyn. 2. Dae het Saijoen , of het verfchil der jaar-getyden , afhangt van den verfchillenden zonneftand boven deeze landen. 3. Dat het Aaidryk zandig , moerasfig , Wtumineus of zwavelagtig , of met andere on- deraardfche (loffen beladen zy, 4. Dat de Zee eene verzameling van zout, rivier - en hemelwater zy ; en , behalven dat , een bitter bitumen in zich hebbe , 't welk men door overhaalen ( diftillalio ) , niet vernietigen kan , maar in de disteleerheltnen , verzeld van ' onaangenaamen reak , hangen blyft. 5. Dat de Bergen de verhevenfte vlakten van den Aardbodem uitmaaken 3 op welken de lucht het minst met fchadelyke uitwaafTeraingen befmet zy , enz. 6. Dat de Meeren groote vergaderingen van (tilfla^nde wateren zyn. Dat Poekn , van dien zelfden aart , een kleinder kom bevatten. 7. Dat de yitfwfcenie Rtvieren gedeeltelyk uit zoet en zout water beftaaride , de Zee , de Meeren en de Poelen , agtervolgens de proeven van H ALLEY , in een* bepaalden tyd , en ge- geven trap van vvaroite , onderfcheiden uitwaas- femen. 8. Dat 6p Van de Ziekten > welken ult de Natuurlyte 8. Dat de Dampen vogtig en waterig zyn ; en me in tegendeel ukwaasfeming noemc eenen droogen darqp, hoedanige van gebrande zwavel, of die van eenig rottend dier opgaat ; en dat zul- ken eigenlyk die van het Aardryk zyn. 9. Dae de Ferhevelingen die veranderingen Zyn , welke men in de ondermaanfche Lucht verneemt , enz. En dat deeze volgens hunne byzondere gefteldheid, aantal of veranderingen, toe de medewerkende oorzaaken der ziekten van het Vaderland zamenloopen. . XXXII- Dan , vermits alle deeze zaa- Icen eene zoo aanmerkelyke , en van den ande* ren verfchillende gelegenheid opleeveren , als : het bczwaar van water in den winter op de irin- yienlanden , en de uitgebreide p/asfen van Zee , Riyiere/i , Meeren en Foe/en , enz. het verjchil van den grond ? je aart der deifftoffm , de urt- gebreide flikken ly dm wykenden vloed , de veel- heid der menfchen in de fteden , enz. fchynt dit ftuk , om het beoogde nut der Maatfchafpye , welke de ziekten uit de natuurlyke gefteldheid des Vaderlands wil afgeleid hebben 3 nietter loops te moeten behandeld worden. - De Schryver der Wysgeerige Befpitgelingen enz wist zelf : dat men , om zich met vrucht in de kennis van de gebreken enz. der volken te oeffenen , in de eerfts plaats diende onderregt te zyn van denflaat far volkrykhtid , der uitgefirektheid van den be- ted* vdn het faderland-voortvidetjen. t teeJden grond> en de natuur van het climaat ; en ah dan moest overgaan nopens de wyze van zich 1e voeden > en de middelen , die ieder volk heeft weeten wit te denken , om zyne meerofmm drin- gende behoeften te voldoen 9 enz. En zoo veel te meer ligt 'er de natuur- geneeskundige weten- fchap aan gelegen , om de zaaken , welke de onvermydelyke uitvverkingen opleveren , die d bronnen der land - en volk - en doorgaande ziek- ten uicmaaken , met haare levendige en eigea- fcartige verwen af te maalen. g. XXXIIL Naar gelafig van het eigenaar- tig verband , zoude deeze order de gefchiktfte zyn , welke i. Het verfchil van den Qrond > zoo wel van boven , als in deszelfs boezem of ingewan- den , zoo aanmerkelyk in deeze landen ; bene- vens deszelfs hoogten^ laagten, v/akten , Zeen > Meer en , Poelen en Rivieren ; by de Plant en en Dieren , als een natuurlyk gevolg derzelven on- derfcheidentlyk voorftelde. 2. De uitwerking 5 welke de hemeJfche Ik- haamen op de verfcliillende gefteldheid van dee- ze beneden planeet; en de Ferhevelingen 9 door hun vermogen voortgebragt , gaande gemaakc , bewogen en geconcentreerd hebben ; - waar uit het byzonder climaat , en de onderfcheidene faftgetyden met betrekking tot de landen , wel- ken 6z Van de Ziekten , wefken nit de ken die van het Vaderhnd $ of de Vereenigfe Nedertanden , en de Geasfocieerde Landen uit> maaken. En eiiidelyk > 3. Het getal der Menfchen in de groote ft&- den , de levenswyze , fpys en drank , de ^r^^^. //^/, de handwerken , konsten en weten/chap~ fen , koophandel 9 enz. opgeven. . XXXIII. Dan , naardien in^ eene Patho* logifche Verhandeling , hoedaanige deeze , de oorzaaken der ziekten afzonderlyk moeten voor- komen , dewelke daarna , uit het zamenloopen- de verband ^ tot haar geheel , of alle de aan- leidende en medewerkende oorzaaken teffens 9 moeten afgeleid worden ; zal het 'er weinig op aankomen , welke order men in deeze houde ; en men zal volkomen kunnen berusten in die geene , welke de bovengenoemde groote Man- nen zelven gehouden hebben; en door hunne uitgebreide verklaaringen > zoo by monde , als by gefchrifte ? hebben aan den dag gelegd. Om deeze rede kan men de hemelfche tighaa- wrn , voor zoo verre die betrekking tot dit land hebben > in de eerfte plaats befchouwen. CefleldMd Dan bet Fadcrland voortvloeijen. 63 Van de HEMELSCHE LIGHAAMEN, met opzicht tot den Dampkring der Nederlanden* . XXXIV. Groot is het vermogen , welk de hemeljche tighaamen op den bewoonden aard- kloot hebben (/), naardien de voornaamfte uit- werkingen van menfchen , dieren , plantgewas- fchen , en de inwendige boezem des Aardryks f zoo wel als deszelfs oppervlakte , van hunne onderfcheidene hoedaanigheden afhangen ; en , gelyk zy dit op den gantfchen aardbodem doen , zoo hebben zy ook bun bepaald vermogen op die klein gedeelte van Euwfa , in welke het Vaderland , enz. gelegen is. Het byzori- dere , dat hier omtrent moet in acht genoomen worden, heeft zyn opzicht tot de Jigging deezer Landen , en hunne uitwendige gefteldheid ( . XXX. ). De zonderlinge dampkrmg , hier uic gebooren , doet de gewoone uitwerkingen zeer verfchillen ; gelyk zy op hun beurc denzel- ven aan veele veranderingen doen onderworpen Sjfcyu. Het geen hier uic tot het geneeskun- dige behoort , wyzen de waarneemingen van op- caerkzaame Geneeskundigen uit, i. Ten t C O Gen. I: 14, 1 5, 1 8. R. MEAD fa Imperil) Soils fcp Lm# Cap, i. en anUcrn. &4 Over de Zickten , wdkcn nit i. Ten aanzien van de Zon heeft d.~) RAMAZZINI (&) en F. HOFFMANN opgernerkt dac deeze een byzondef vermogen in verfcheidene foorten van Koortfen heeft. 1. ) De verwisfelingen van den dag en van de nagt , benevens die der jaargetyden , zoo van den zomer , als van den winter , hanger* van deeze af* en offchoon deeze Landen die met alle anderen gemeen hebben , zo heeft dit zyne byzondere betrekking op de Nederianaen. HIPPOCRATES heeft het gevaarlyke der bride Zon- ) en het nog meer gevaarlyke derNagts- eve* ,. (fr) Oper. gmn. p. 71. . V. Conftit. Epid. edit. Ldndia. 1717. ubi inquit : Vespere ut plurimum (febres dupliccs 3, tertianse in conflitutione vernali & jeftiva) exacerbabantur w ilia ftipante magno fymptomatum Satellitio , veluti vomi* tione , anxietate, capitis^ dolore , vertigine , in nonnullis fttipiditate, in aliis mentis emotione; quod aucem non ra> ^ r6 mihi obfervatum efl , magna erat virium nofiturna pro- ftratio , ac interdum cum asphyxia, lit proximi Silicernio 9 , viderentur , mane cunda hxc reinirtebant orients folc , ad cujus maiuiinos rudios , e leftulis exfurgentes fe exponebaiit , j ac vitalis fpiritus ex inexhauflo illo lumihis, & caloris fon- te veluti potabant. (J) Solis effedus , qui alias noil fatis prsedicart poteft 9 5, in hoc imprimis admirandus eft < quod ad illius curfuia # nnorbi nunc quiefcant , nunc impetum refuraaot. Ita di- : 3, ligenti conftat experientiS, fub ortu folis febres fynochas 5, circa meridiem tertianas adoriri , circa pomeridianum tempus quartanse , & vefperi catarrhales folennem paroxys* , mum exerunt capiuntque incremcntum. Idem tenendum ^ de fluxionibus , doloribus gravacivis , & tumoribus qua ^ mala circa vespertioum tempus maxime exacerbantnr. he* citnto, Tom. V. pag. 72 5 73. . xin. Gefteidheid van bet Vaderland vcortvloetjen. 65 eveningen niet te vergeefs aangetekend (ni). De Phthijici , Heftici , Podagrici , Hypocon- dnaci 9 enz. die aan fleepende kwaalen kwynen, worden dezelve in deeze landen meer dan te wel gewaar. Het geen men voor alles in het oog behoort te houden , zyn de menigvuldige waterdeelen , waar mede deeze landen doorfne- den en omringd zyn ; en de uitwerkingen , die dezelve en alle de behoudende deelen onderling op malkanderen hebben. Welker veelheid by het aanluiken van het lieflyk morgenligt , de verwarmende flraalen der zonne veeltyds dien tegenftand biedt , dat zy dat verkwikkelyke niet altoos kunnen doen gevoelen , het geen zy naar den aart der byzondere jaargetyden in andere landen gewoon zyn te doen , en in droo- ger gedeelten van het Vaderland ook uitwerken : om welke rede zy ook reeds doorgebroken zyn- de zelfs op den helderen middag worden inge- trokken , waar uit die fchielyke veranderingen gebopren worden, welke by het Climaat ( XLIV.) zullen worden genoemd. Gelyk die ^(w) Ac maximi pericnli p>ena funt ambo folftitia , pras- cipueque aeflivum. Pericalofiffima etiam ambo at?quinodia exiftimantur , raaximc vcro autumnale. SeQ:. III. p. m. 71. lin. 7. gelykerwys hy die gctrouwelyk in zync waarne- mingen heeft opgemerkt en geboekt. Als Lib. Epidemiorum L In Thafo ad autumnum circher requino&ium , & fob vergi- Harum occafum &c. In Thaforante autumnura , &c. cum GALENI Commentariis in hsec loca. Claffe 111. p. 101, H. & } 107. F. fexta Juntar. edit. Dal. E 66 Van de Zlekten , written nit de NatuurJyfo 4ie geene , welken uit de bewerfcing der zonna op het aardryk , met wat 'er op en in is , by da jaargetyden (. XLV.) voorkomen. 2. Van geen minder vermogen is de uitwer- king der Maane op de lichaamen der raenfchen ; inzonderheid der geeneny welken aan zekereon* gefteldheden onderworpen zyn. a. ) De Schryver van het Leven van VE- RULAMIUS verbaalt 3 dat deeze voortreffelyke Letterheld^ by de Ma an- c clips , offchoon hy niets van dit verfchyrifel wist , telkens in eene flaauwte viel; welk zonderling vermogen BAL- LONIUS, in het jaar 1573. reeds opgemerkt hadde () gefchied te zyn ; en van RAMAZ- ZINI (0) door een groor getal menfchen, wel- ken in de nagt van den 21. January 1693, na de "Masm - ec/ips ftierven , en fommigen door eenen -fchielyken dood overvallen wierden , be- vestigd is. b. ) Veele andere Ziekten zyn 'er , welke haare veranderingen gewaar worden ; vooral die geene , welke uit opvulling der vaten ontftaan , als Slym - en Wormziekten , enz. Behalven de Epitepfia en Chorea SanSli Fiti 9 heefc de be^ roeinde MEAD, zoo uit zyne eigene als ande- re-waarneemingen, hier toe gebragt de aanvallen van OO t er * mn ' Mt&ica, Tom, I. pag. f 5. cum pag32. Ve- .et- 1734- (o) /, c. pag. 109. xv, ^an bet Vaderland voortvloeijen. 6? van Krankzinnigheid , Draaijingen in het hoofd, Venigo ; AdfeSfus Hyfterici , 'Paratyfes ; Be- vingen van handen en voeten , Annum Tremo- res ; Mu/ierum Profluvia , H&motrhagid pe- riodica , Sar/guinis fputum , Jjfcmoptoe ; Fluor albus , U/cerum conditio ; Renum dohrcs, Nier- wee ; en eindelyk het wonderbaare leerftuk der Crifis- Cp). Anderen brengen hiertoe de Water- zugc , dikke Buiken , uitzettingen in de Klieren , Scrop'bula ; Hoofd- en Maag pynen, acces van Sceen - toevallen -; en volgens WEBFERUS ver- fcheidene gevallen van Beroerte (^) ; waarby men , mogelyk niet zonder grond , de Abortus zoude "kunnen voegen. Wylen de Ridder ROSEN VAN ROSENSTEIN heefc de aandoe- ningen der Maane op de Wormlyders als zeker betoogd (r); en geeri minder gewigt heefc men in het Vaderland omtrent deeze waarheid bevon- den (j). Hoe groot moet dan hec vermo- gen van dit lichaam niet zyn , op de ongefteld- heden van veelen j van welk foort in dit land zoo een mime voorraad is, van RAMAZZINI (*) onder (p) D ). In den ftorm van het jaar 1762. ftondt de Barome- ter den 30. Maart te Amfterdam des avonds op 28 duim en 3 linien , daar hy den 12. Decem- -ber 1747. wanneer die yslyke Storm in onze Provincien gevoeld werdt , te Zwanenburg 28 duim en eene linie tekende ; en de Heer Mus- s c ii E N B R o E ic ' den ftand des Barometers op deii 19. January des jaars 1735. toen zoo veele fche- pen in Texei en eiders bleven , bevonden had- de Reginzels 6nz. J. 1770. pag. 893. Lib. citato , Tom. I. pag. 35 & 45. not. B. 3 70 Van As Zierten , welken tiit de NatuurMc de op 27 j daimen te ffoan , dat nagenoeg 28 duimen en eene linie in Engelfche duimen be- draagt (s) : naar welke die te Zwanenburg en te Amft&fd&tn gedaan worden (#) - Maar boven- (s) 'UitgezcgtePerlaridetingenenz. byHaurruiN, Vl.deel, T a *48. L^y ^ en Isatften Storm van den 14 e?z 15 Novem- ber heeft men Wei die laage daaling van den Barometer niet vernomen. Men fchreef alleen uit Maasfjuis , dat de Tfcrmo- meter van FAHRENHEIT , die weinig dagen geleden 35 graden -tekende , den 13. des avonds op 56 graden ftondf: dat de Gebouwen daar nat uitgeflagen waren : dat de Thermometer geduurende den ftorm van 40 tot 44 graden beeft geftaan , en de Barometer niet benedcn 28 Rhynlandfche duirnen ; her welk overeenkomt met 10 linien onderhet teken Ferandcrlyk : dat de Wind , geduurende 14 a 15 uuren dat by woei , niet fcreder , dan West-Noord- West , en flegts' een oogenblik Koord-West geweest zy. ' Te Awftsrdam v/erdt de J>a- tometer door den Heer Dr. SCHAAF den 13. des avonds op 28 duim en H linien wasrgenoomen ; den 14. des morgens op 28 , 9 1 ; des middags 28 , 1 1 ; de% avonds 29 , 2 } : * den 15. des morgens , middags . en avonds 29, 5 ; die den 1 8. tot 29, o daalde : de TJjermometer klom niet hoger , dau tot 55 graden des middags. Deeze (lorn viel in met de quartier maan . voor welken aanhoudende Qostelyke win- den v/aren voorafgegaan. : En offchoon dit niet dire& tot bet Geneeskundige en de beantwoording deezer Vraage? behoorr , zoo verdient her nogthans opmerk'uig; , cm in foorr- gelyke gevalJen op alle zamenloopende en yerzeldgaande om- ftandighe.ien naauwkeurig te lettcn, ten einde zoo veel mo- 'gelyk door dezelve de Geneeskunde toe te lichten ; 't geea inen reeds met verlangen uit de vrugtbar-ie penne van den Katuur-vorfchendcn LE FRANCQ VAN BERKHEY te ge- moet ziet. 3 (a) [Het ware te wenfchen , dat de waarneeming-en met Barometers en Tbeimomstcrs altoos met dezelfde \verktuigen waren gade geflagen , van welke de Rhynlandfche duimen omtrent eene zoo goede maat houden als die van Engeland ; daar nu in tegendeel de waarneemingen van de zwaarte der lucht in Engelfche duimen gefcheiden , 't geen in vergelyking van de voorgaandc , en de overeenbrenslng van de tegen- Gefteldbeid van bet Paderland wortvloeijen. 71 bovendien hangen eenige Verhevelingen , als de Regen , de .Sneeuw en Hagel groocelyks in dee- ze landen en die van het Noorden van de Maa- ne af : 't geen men voornaamentlyk des winters befpeurr. Want, wanneer het weder , ten tyde van de nieuwe - of voile - of quartier tnaan ver- andert , zoo valt 'er geduurig regen of fneeuw voor , of dooi in (). Van den anderen kant zwelt het water , zelfs by ftil weder , bui- tengewoon in den zomer zonneftand, de zooge* naam- woordige , zoo geene verwarrmg; , ten minften altoos eenige tnoeilykheid i ) de berekening veroorzaakt. - Het vcr- fcbil van Engelfche en Rhynlandfche daimen beftaat hierin, cUt 31 Engelfche duimen omtrent 2 linien hooger ftaan , dan de 30 duimen Rhynlands , waar op de Barometers voorheen gemaakt werden. - De Heer SCHAAF heeft zyn Raro- meter befchreeven in de Faderlandfche Letteroefeningeti, II. Dee! - 8. png. 334. Mengelw. En eene vergelyking van Engelfche en Rhynl. duimen in eene bygevoegdeplaatlaatenafb^elden. De onderftaande vergelyking van verfcheide voetniaaten s Is ons in 1775. door den Heere J. F. MARTINET, van deu zelven toegekomen. . * Vergelyking der Voetmaaten , waar van de Duimen, verdeeld in 10 en 100 gelyke Deelen , dusdanig berekend zyn : j4ftrwom. of Paryfche voet Engelfcbe Rlynlandfche jimflehlo Konings of Franfcbs wet. voet. voct* voet. palm. 32D.I?5. 12. D. 62. ii. D. 85. 12. D. 20. ii.Duitn. een duirn can -.Uirn eon dni-n een duin een duim. I* 7*- i O5'j. o, p8|- I, oif. I. Dusdanig deeze Voetmaaten vergeleken tot de Amfteldatn* fche Voetmaat , konnen dezeive tot de Rhynlandfche Voet- maat overgebragt worden.J MUSSCHENBHOEK intrcduft. . 2310. p. 966, E 4 72 Van dc Ziehcn , wellcn nit dc naamde St. Jans Vloed verwekkende. Geljr- kerwys in die plaatfen , alvvaar een hooge val van water en gelyke vloed plaats heeft , als in Zedand , enz. 'er doorgaans meer wind by den opkomenden vloed vernomen wordt : een na- tuurlyk gevolg van de beweging des waters v als een Ventilator werkende. Niettegenftaan- de echter de min zigtbaare uitwerking , ten aan- zien van de ligtere of zwaardere lucht , by de gewoone verandering der maane , zoo hebben nogthans naauwkeurige Geneesheeren opgemerkt, dat 'er 3 zoo wel als 'er eene kennelyke uitzec- ting in de weeke en verftopte deelen by de voi- le en nieuwe maane plaats hadde , 'er van ge- lyken c. ) Eene tegengeftelde werking by de quar- tier maane was waargenoomen. R A M A z- ZINI heeft eene doorgaande Ziekte befchre- ven , welke by het afneemen der Maane toe- nam (^). BENNET heeft opgemerkt , dat die Ziekten , welke uit eene fcherpe wei ontftaan , by de eerfte quartieren , of wanneer de maan zich met hoorns begint te krommen , vooral die nagten , welke de nieuwe maan voorgaan , niet zelden verflimmeren ( d ) ; te weten allerlei uitflag : en dat by de laatfte quartieren het water in het lichaam toeneeme , *t geen alle die Ziek* Lib. citato , pag. 121. 5- UH. Tbeatrm Tubidorumy p. m. $3, 39- edit. Leid. 1742. Gcjttldheid van hct Fadcrland voohvhsijen. 73 ten , als de Coryza^ Lethargus , Afthma , Ca* tochif^ Cacochymia , BiHofa enz. bevestigem Hoedanig nu de Maan die op de lichaamen der Menfchen te weeg brenge , en welke de re- de van deeze tegenftrydige uitwerkingen zy , is even zoo duister te verklaaren 5 a-ls de gevvoone Verfchynfels , die daar van in de wateren en den dampkring opgenoemd zyn. F. HOFFMANN heeft geraeefid zulks te kunnen afleiden. uit de verflapping det .vaste deelen , zoo door de uit- zetcing , als door de vogtigheid 5 waar door de uitwa^sfeming belemmerd wordc, en 'ereene op- hooping van bloed en vogten gefehiecit enz. ,(e). Doch, wat behoeft men in eene zaak als deeze verdure bewyzen by te brengen, daar de uitwer- king van dit hemelfche lichaam , volgens de be- rigten van Zutphen , zich op de Runderen zelfs deedt gevoelen (/) ; de heilige Biaderen van Maan- w Luna crefcente tomores ampliarifuprafuif demonftra- ,,tum. Evenit hoc non alia ex ratione , qiiam quod partium 5, tonum relaxattamrarefadione, quam hum'Iditate, undeper^ j> fpiratio fufpenditur & humorumJanguinis& fen fkaccunm- iacio. Luna vero decrefcente perfpiratioacquirit vires , aangaat, die woedt|rondom deeze Stad wederom heel fterk ; doch de beestea , die in de ftad en op de iUds weiden zyn , 5 74- Pa* & Ziekten , iuclhn uli de Natuurtyh Maanzieken .gewagen ; en de invloed van dee- zen Planeet van de Heidenfche Volken zelfs er- kend is, vvelken Haar ter hulpe van Zwangere en Kraamvrouwen enz. aanriepen , en de gewopnd maandelykfche Zuiveringen aan de uitwerking derzelve toekenden. Van hier Cafta fave Lucina ! En het bekende Luna vetus vetulas furgat > tiova fana pud/as* 3, Behooren hier toe de ConfteKatien , Con- junSlien en AdfpeEfen der overige hemelfchd lichaamen en Planeten. ^.) FIippocRATES heeft voor alien den op- en ondergang der eerflen aanbevolen waar te neemen () : enGALENus heeft geleerd ^ dat elk byzonder Geneesheer daar op age geven incest (A) ; en dat , indien de invloed derzel- thans nog bcvrydf; maaf een groot half uur van hier te , daar die voorheen niet geweest is, in 't dorp Voorst; anaar Disren, Latbem^ Doesburg, Angela^ en verder naar hec 9 ,Cleeffcbe , zyn de Beesten of verkogt , of aan de ziekte ge- 5, ftorven , en het fteekt hoe langer hoe tneer aan. NR. He 3 , is particular , dat dceze plaage meest invalt met de nicuwe 3 , Maan en het eerfte quartier; en wel meest als de wind Zuid of yi-ZuiduJest is; doch by het ander quarcier van demaan weinig ,,of hier of daar maar een enkeld beest aandoet" enz. (^) ,,Siderum quoqueortuscbfervandi, praecipuequecanL 5,cula , deinde arftus & vergiliarum occafus". Sect. 111. p, -in. 71. I'm. 9. - - ut & Sea. IV. p. 7. lin. 31. - (I?) Commcntar* in Lib. I. Epidemiw.'l. c, Gefleldheid van let Taaenand voortvloeijen. 73 ve niets ware, elk jaar dezelfde gedaante hebbets zoude , 't geen nogthans niet gefchiedt (/). 1). ) GOAD en KOOK hebben opgemerkt 9 dat men niet zoo zeer de vdfpeffien , welke de Maan met de planeten heefc , in agt neemen moet , als wel de onderlinge adfpeEfen der ove- rige planeten tot malkanderen, hoe wel men hier onder de maane niet vergeten moet ; dewelke gezegd wordt van een groot vermogen te zyn in het vermeerderen of verminderen van de kragten der planeten , waarom de Oaden dezelve den naam van HeerfcherefTe gaven , niet onduister daar mede aanwyzende , dat de verandering des weders van dezelve afging. .) KEPLERUS heeft ftellig aangetekend 9 dat de adfpeffien der planeten eene ganfche ver- andering in de verhevelingen te wege brengen 9 'en in de veranderingen van het weder niet wei- -nig gelden (). Eindelyk d. ) Worden de planeten niet alleen gehoo- den op den anderen te vverken , en han vennor" gen in vermeerdering en vermindering onderling mede te deelen , maar boven dien op eene wonderbaare wyze de lichaamen der menfchen -aan te doen , 'c geen door veelerlei ondervin- ding (0 Commentary in Lib.. II. Prorrlcticor. (fc") Meteorolog. S. dftrnn. & Traft. meteorolog. vel apud F^ HOFFMANN DiffabcUat. Tom. V, . vii. pag. 72. 56 Over de Zlekten , wtlkkn uH.ds Natuurlyle ding kennelyk is (/). Op dat ik echteft r oordeelen vallen ; en het menfchelyk vernuft , niet akoos het waare hoe , quomodo , kunnen- de begrypen , liever zvvygen , dan tot den ein^ de toe den Almagtigen vinden : een gewoon ge^ volg van de meeste Natuurwetten. Waar uit volgt , dat , fchoon veele zaaken , uic de gewoone werkingen van gelyke oorzaaken in den 7,amenloop der dingen , zich laaten verklaaren , 5 er nogthans veele zyn , welke tot de gewoo- ne eigenfchappen van de lucht en den damp- Icring niet kunnen gebragt worden ; maar tot de verborgene eigenfchappen ( . XXXV. ) be- fcooren, II. Dat, gelyk de Zon door haare meer verfchillende betrekkingen en uitwerkingen , als eene medewerkende oorzaak in veele ziekten , uit de natuurlyke gefteldheid des Vaderlands voortvloeijende (. XXXIV. 1.6.), moet wor- ^angem^rkt ; het ander groote lichaam wer deroiii 7$ Van do Zidten \ welt en ult de Natuurlytt derom eerder de ongefteldheden in het lichaam reeds zynde , doet toeneeraen en aanzet. Waar uit de regelen ter voorbehoeding naar die verfchillende betrekkingen moeten in agt genoo- men en ter uitvoer gebragt worden. Op- merkende Geneesheeren zullen de opgenoemde veranderingen en uitwerkingenveelmaaleninhun- ne Lyders hebben waargenomen ; en die onder de eerst - beginnende Konstoefenaars op deeze verfchynfels , welken noch uit den aart der ziekte noch uit hunne geneeswyze voortvloeijen, letten , zullen doorgaans van zelven den weg gewezen zien , hoe zy zich , omtrent zoodanige voor^ werpen, zoo ter geneezing, als voorbehoeding, te gedraagen hebben. Ill- Vermits de ervarenis van alle tyden het vermogen en den invloed niet alleen van de Zonne en van de Maane, maar ook van de ove- rige hemelfche lichaamen , zoo Gefternten , Pla- neten , derzelver zamenfland , en wat van dien aart raeer zyn mag , op der Menfchen lichaamen onbetwistbaar bevonden heeft ; zoo was 'er niets vuuriger te wenfchen , dan dat dit duiscer ftuk eenmaal door getrouwe waarneemingen die ryp- heid verkrege , welke andere gedeelcen der Na- tuurkunde, en dat der Verhevelingen , in ons Vaderland bekomen hebben i waar toe , in na- volging van J. HUXHAM , de veranderingen der Maane by de weerkundige waarneemingen feonden gevoegd worden : ofte , gelyk in den be* Gcfleldb.eid van het Faderland voortvloeijen. 79 beginne op den huize Zwaamnlurg , de waar- nemingen der Planeten by die der Maane en des Weders : deeze door berekening , zoo gemak- kelyk geinaakt wierden , gelyk in de gemeene Tydwyzers , omtrent het op en ondergaan der Zonne en Maane , en de verandering der laat- fte gefchiedt , dat men zonder het moeilyke , en voor veelen bezwaarlyke der Sterre-kunde aan te leeren , den (land der Planeten , haare conjundfhn en adfpe&en onderling dagelyks zien en onderfcheiden konde , het geen voor alien uit het Werkje van den Heer DE LA LANDE niet even gemakkelyk is : ten einde daar uit de opgegeven uitvverkingen , en het waare verband in de ziekten nader te leeren onderkennen , om de voorbehoedSng en genezing derzelve naauvv- keuriger in agt te neemen. Fan de VERHEVELINGEN , met opzigt lot den Dampkring der Nederlanden* . XXXV. De'Lwfe, door de hemelfch lichaamen , den grond en de wateragtige deelen swerkt, brengt de Verhevdmgen, of f den zoo- ^naamden Dampkring voort. Deeze zyn tenge of vuunge verhevelmgen ^ en luchtige % vt de Winden, De bekende eigenfchap* pen der lucht {cor. II.) hangen van deeze VOOP- mamenlyk af, Men dient ze daarom in alto So Van de Zititen , welken nit de Natuurlyh haare omflandigheden , by de Natuurkundigen gron&g te onderkennen (); en, ten aanzien van het Geneeskundige , de Verhandelingen van de Heeren BASTER (0)> STOKKE (/?)? en GAUBIUS nda te zien (^). 1 . Tot de waterige behooren de regen 9 dampen, vogtige .uitwaasfemitigen 9 mist , daauw , enz. vvelke met malkanderen dat geene uitnraa- ken , het welk' men den vogtigen Damyknvg noemt. De Heer LE FRANCQ .VAN BERKHEY heeft die van HOLLAND omftandig befchree- ven ( r ). 2. De vuurige VerheveHngen komen insge- lyks omftandig voor in de Natuurkundige Wer- ken boven aangevvezen. Ik zal 'er alleen by- voegen : a. ) Dat ? gefyk het onweder veel vsrmogen heeft op de gistende vogten , of het zuivel der rundefen en andeie zaaken meer , he: zelve ook van groote uitwerking is op den dampknng , en door middet van deezen of de lichaamen der men* Jchen* (n) Men zie de werken ran den Heere P. VAN MUSSCHEN- BR.OEK, enz. voornaamenlyk zyne IntroduQio , cap. 44. pag. lOpO & fsqq. (c) Genees'kundige Proeven over de Lucbt. Hell. Maatfcb. der Wetenfchappen , 111. Dee! , pag. 42. (p) tn zyne ^erbandelingen over de Galziekts , en kwynends j Ziehe der Nederlanderen. In Injlitttt. PatMofr- Medic. 5.422445. Natuurlyke Hift.orie van Holland * tDeel, het gantfche Gcfteldhsid Van het F'aderland voortvloeijev. 8 1 fchen. Want offchoon hetdikwyls heilzaatn is , en den dampkring van zyne zwavel en olie- agtige deelen zuivert , en dien verkoelt , zoo wordc men fomtyds eene zeer fchielyke veran* dering na het zelve gewaar ( j.). b. ) Behalven dat veele aandoenlyke geftel- Ien 9 vooren aleer de opbriiifching uitgeborften is 9 eene groote verandering in hunne lichaamen on- dervinden. Eindelyk maaken ten 3. De Winden de laatfte , en met de eer- fte de hoofdoorzaak uit van den byzondertn damp" kring der Nederlanden. Deeze zyn het , die de lucht met alle haare behoudene deelen her- waarts en dervvaarts heenvoeren ; en , naar der- zelver byzonder vermogen en eigenfchap , heil- zaam of nadeelfg zyn. De bekende waarheden wederom vooronderftellende , zal ik alleen aan- merken : a. ) Dat , agtervolgens de Tafel van den Heere P. VAN MUS.SCHENBROEK (/) van de Hollandfcbs Maatfchappy , X. Deel , 2. fruk , pag, 1(51. atwaar Profeffor PALLIER een verfchil van so graden in den tyd van 2 uuren , den 20. July 1767. te Wei en 4merzod waargenortien , heeft medegedeelt. Na het onwedet van den iS. Juny 1774. walineer ds Thermometer 88 graden in de fchaduwe , en 112 in de zon voor her onweder gete- kend hadde , ftondt hy na den gevallen hagel des morgens op 64 graden alhier in 'sHags op myn plaats. (O Beginzels enz. . 1757. pag. 881. Intrtduftis, , 2501, pag- 1 1 ii. XFIIL Duel. p 8 a Van de Z^cktcn , welfan ult de Natuurlykc de Winden , die uit een gemiddeld jaar eene ftreek jaarlyks waaijen, de Westewind 77 dagen, ende Zuidweste wind 78 dagen waaijen; tezameneen getal van 155 dagen uitmaakende. De Noorde wind 42 dagen , de Noordweste wind 33 da- gen ; te zaraen 7 5 dagen. Waar by de Noord- ooste wind gevoegd zynde, die 43 dagen heeft, het getal der Westelyke en Noordelyke winden 233 bedraagen. Terwyl de Ooste wind 53 , de Zuide wind 33 , en de Zuidooste wind alleen 26 dagen heeft; zynde byna eens zo veel Noor- de dan Zuidooste winden , die een agtfte en een halve gedeelten van het geheel uitmaaken , en altyd , zelfs in den zomer , koud zyn , waarvan 1 de redenen in de plaatfen , beneden (ji) aange- haald , kunnen opgefpoord worden. #.) De eigenfchappen van deeze winden v kan men in de Geneeskundige Proeve van den Heere Dr. B A s x E R oinftandig nagaan ( v ). Kortheids halven zal ik alleen overneemen : i . Dat de Weste winden alhier zoo dikwyls regenagtig zyn , om dac zy de wolken met zich uit de Noord zee tot ons voeren ; en dat ook doorgaans die winden, die uit zee landwaards aanwaaijen , vogtig zyn ; 't geen van gelyken de Zuidwestelyke winden doen 5 uit de Noord zee () MUSSCHENBROEK Reginzcls enz. 5. 175! 1762. pag a 884-886. Introduft'i* . 3592-2600. p. IIII-IU5- (v) Hollandfckc Maatfdappy , I.e. p. 48-60. GeJteMeid van bet Faderland voortvtoeijeto. 83 zee en de wyde monden van de Schelde , Maas en Rhyn, (de breede en uicgeftrekte Haarlem- mer Meer en Zuider zee , ) de dampen aanbren- gende, waar over zy been waaijen : gelyk zy in den winter niet zelden dooi ; en warm zynde , onweder veroorzaaken : om dat de lucht , over de zee hangende , warmer is , dan die van het land , welke zy door deeze winden herwaarts aanblaazen (w)* 2. Dae de Noorde winden in de Nedetlan- den doorgaans koud, onaangenaam en onvrugt- baar zyn , vermits zy uic koude gewesten , de kecens der bergen overgetogen, en aldaar door de fneeuw verkoud ^ tot ons overkomen : waar te- gen men die Ryken warm houdc , welken van deeze guure gasten bevryd blyven. De boo- men , niet wyd van de Noord zee geplant , groeijen ook zelden weelderig , en bereiken . geene merkelyke hoogte (jr). 3. Dat de Ooste winden in de Nederlanden koud zyn en doorgaans vorst aanbrengen (y). 4. Eindelyk dat de Zuide winden de warm* fe aanbrengen , de lucht onbevallig , onaange* naam en duister maaken , de lichaamen verzwak- ken en voedfeitvt dofheid, drpefgeestigheid, op~ fy- MUSSCHENBROF.K Beginzels , enz. |< 15^7. N. 4. page 785. Iniroduttio, . 2596. p. JII2. (x) Introduft. . 2597* p. 1113. . 2598. p. 1114. F A $4 Van de Ziektsn , welkcn nit' dg Natuurlyltt huldkwden en andere gebreken ven , verwekkencte in den Zatner , wanneer zy n&derimiddag waaijen, doorgaans Dovder (z). 5 Ten laatften , dac de ivinden in de Ne- derlanden doorgaans in de lente> zomcren hetfst met de zon ontwaaken , ofte een weinig na der- zeher opgang opivakkeren , en tegm den avond liggen gaan > ten zy de dampen uit de poelen en floocen opftygende , en door hunne veerkragt de lucht gaande maakende , wind verwekken. Des avonds nogthans opftekende, word de lucht en het water verkoeld , waar door minder dam- pen opryzen , en de kragt van den wind ver- zwakt en weggenomen wordt (a}. 6. Wordt men nog gewaar , dat de wind by den ktimmenden vloed , ter plaatfe , alwanr een aanmerkelyke val en aanwas van water plaats heeft, in kragten toeneemt , 't geen na den ver- fchillenden tyd van hoogte , ook een merkelyk verfchil in desfelfs gelyktydig vermogen in ver- fcheidene Nederlandfche fteden geven kan , en in het doenderwaarneemingenof vergelyken der- zelven tegen den anderen, mogelyk dient in het oog gehouden te worden. Ibidem, 5* ^599 P ^114 f 2600. j. 1115. CQROL* GeftcUhcJd van bet Faderhnd voortvloeijen. 85 COROLLAR1A. Uit deeze Natuurkundige Waarneemingen blykt : I. Dae de koude en vogtige winden het mee- rendeel van hetjaar waaijen, en noch geen derde fart alleen voor drooge en ivarme, winden over- blyft ; die dan nog dikvvyls , door onweder ge- volgd , eene fchielyke verandering in den damp- kring veroorzaaken (^). II. Hoewel men niet ontkennen mag, datmen uic de Tafel van wylen den Heere P. VAN Mus- SCMENBROEK aangaande de winden , die te Utrecht waaijen > geenzints tot elke byzondere plaats der Neder/at#len befluiten kan. Dan, geene andere gedrukte waarneemingen hebbende , als die van N. DUIN (c) ; het Tafelcje van CRUQUIUS van !733 ~ !73tf- te Sparendam (d) , en van den haize Zwanenburg, in de Verhandehngen deezer , vvegens Haarlem ; van Amfler- dam Het gotal der regenagtige of natte winden was te Ut- recht eenige jaaren agter den'anderen waargenomen in de vol- gende rede tot malkanderen. Te weten 203 Weste winden , 135 Zuidweste winden, 6r Zuide winden, 27 Zuidooste, 32 Oor- ts, 20 Noordooste, 54 Noorde, en 61 Noordweste winden, Mus- SCHENBROEK Beginzels , euz. pag. 785. N. 4. InMuSfoi &c. pug. 997. N. 4. (c) Natuur en Stcrrekunde over de jaaren 1739- I 74 2 - 00 MUSSCHENBRQEK Beginzcls enz, II, D. p. 883, 884. 86 Van de Ziektsn , uoelken ui$ de Natuurlykg dam, die van den Heere Dr. SCHAAF (0); van de ftad Wisfingen , door den Heer D. MUL- DER (/) ; van Zierikzee , van den Heere J, B ASTER (g); e n eindelyk die van Wyk te Duurftede van den Heere D. DE GORTER (JT) ; van welke men de vyf laatfteq alleen tegen die van den huize Zivanenburg toetfen kan : zal men zo lang in dit gebrekkige moeten berusten , tot -dac men eenmaal overreed zyn zal van die nuttigheid , welke HIPPOCRATES zo duur in zy- nen tyd reeds aanbeval , om in elke plaats , waarin men de Geneeskunde oefFent , zich op derzelver gefteltenis toe te leggen ; en in elke byzondere ftreek door gelyke , en met den an- deren overeenkomende inftrumenten 9 de lucht en den dampkring zoo naauwkeurig zal hebben gade geflagen , dat men alle derzelver waarnee- mingen met den anderen zal kunnen vergely- (/). J. XXXVI, (O In de Uitgezsgte Verhandelingen enz. van het jaar 1761 tot 1764. en in de Vaderlandjcbe Letteroeffeningen , federt het Jaar 1768- tot heden. Vcrhindelingen van bet Zeeuwfcb Genootfchap te Vlisfingen* Insgelyks in de Perbandelingen van bet Zeeuwfcb Genoot- fchap geplaatst. (ib) Wederlandfcbe Bibliotbeck 9 I. Deel. De vcorige opgaven van den gevallen regen zyn te vinden in de Geneeskundige Bi- .lliotbeek, VI. Deel, p. 719. V1IJ. Deel, p. 247.706.912. ea IX. Deel, p. 227. 475. 697. 920, (i) I 11 weerwil van deeze gebrekkige vergelyking , en de meilykheden, die ?,ich indeovereenbrenging vande waarnee- te Airjlmiar,i , tegg^i die van deu huizc Gefleldbeid van bet Fader land voortvheljen. 87 $. XXVI. De zaak echter wel ingezien zynde , is het verfchil , over het geheel geno- men , of, wat de waart!eemingen in hec gemeen betrefc , zoo groot niet , als het in den eerften opllag fchynt. De woorden van den Heer MUSSCHENBROEK zelven behooren daarom zoo veel te meer alhier gelezen te worden. Ik heb , zegc hy , te Utrecht eenige jaaren.ag- ter een de winden waargenomen en aangete- ? , kend ; cnz. opdoen ; en die de Heer LE FRANCQ VAN BER.KHLIT , om de redenen daar van in zyne Natuuriyke Historic van Hoi- land , I. Deel, p. 383. gegeven , van dit werk hebben doen afzien , heeft men nogthans , zoo goed men konde , hierin zoeken te flagen : welke keurige en nuttige arbeid de Maat- fchappy verfchuldigd is aan den noesten vlyt van den Heere F. VESTER. , A%ed. DO&-. te 'sBtfch, die dit werk, ten ver* zoeke van den Heere J. F. MARTINET , gewillig vopr my op zich genomcn heeft. Men kan deeze vergelykingzien in.de 2ty/agew,onderde letter A, H,C, D,E,F. enmenzai wefras van derzelver DUttigheid overreed worden ; en met verwonderjng zlen , hoe zeer veele waarneemingen in verfcheidene fteden. met malkanderen overeenkomen, en 'er nogthans eenmerke- lyk verfchil in verfcheidene opzigten plaats hebbe , die den grond tot een byzonder foort van ziekten in die plaatfen leg- gen , en een wezendlyk verfchil in ziekten , op gelyken tyd plaats hebbende , verporzaaken moet. - Gelukkig ware her, indien men zich in alle deeze plaatfen van gelyke werk- tuigen bediend hadde , f t geen een ongelooflyken arbeid in de nitrekening zonde gefpaard hebben , en de waarneemingen gemakkelyker met malkanderen hadt doen overeenftemmen , \vuar .aan nu mogelyk het verfchil toe te fchryven is. -- DC Heer SCHAAF heeft zyne waarneemingen met eenen expres daar toe vervaardigdcn Thermometer gedaan , in de Vaderlandf. Letteroeff. V. Deel , N. 6. pag. 256." Mengelw. befchreven ; Vv'elks fchaal van die van FAHRENHEIT, doorgaans tot het doen van weerkundige waarneemingen in de Nederlanden gebezigd worden.de , cisrkelyk verfchil t. - F4 De 83 Vw de Zidtcn , welkcn nil de Natuurlyfo' 5, kend ; naderhand veele jaaren met een verge- ? , lykende , bevond ik ; dat het getal van win- 3 , den , welken jaarlyks door een waaijen , byna 5 , bepaald was , zoo dac 'er alle jaaren bykans ,5 evenveel Weste , Ooste , en andere winden 5, woeijen ; hieroin heb ik dezelfde winden van 55 veele jaaren by een gevoegd , en hun getal 5, door het getal der jaaren gedeeld , waar door 55 ik het getal van een middeljiar gekregen heb, 5, het welk vry net bevat , hoe veel dagen in een jaar elke wind waait ; men zal het bevin- den , dat deeze getallen zeer weinig van de 3) waarheid zullen afwyken , indien men nauw- 9 , keurig aantekent 5 welke winden dagelyks een 3 , gantfch jaar door gewaaid hebben : deeze lysc De winden , die op den huize Zwaneribwg zyn waargeno- jnen, zyn door den Heer LE FRANCQ VAN BERKHEY met een, taai geduld tot geregelde Tafels gebragt , die z^er veel licht an dit gewigtig gedeelte der Verhevelingen byzetten.' * liet verfchil , dat deeze Natuuronderzoeker in de winden , liier waaijende , tegen de opgave van den Heer MUSSCHEN.- JJUOEK gevonden heeft , beftaat meest in de Noordooste win- den , waar van hy de rede teffens aanwyst : doch van deu anderen kant bevestigt , dat de Zuidweste en Weste win- <3en , van Zuidwest tot West -Zuid west , en West-Noord- \Vesr of Noordwest , zoo veele dagen hebben gewaaid , als alle de andere te zamen. Ten ande*en , dat 'er in elke maand insgelyks eene geregelde orde in de foot ten van win- den hebbe plaats pehad- Men zie deezen nuttigen arbeid in nette Tafels afgefchetst, en doorlceze dit allernuttigsthoofd- ftuk in het I. Deel zyner Natuurlyks Hiftor-ie , p. 378-443. * Terwyl voor die .peenen , welken dit kostbaare Werk misfen , een kort uittrekfel deezer nattige waarneemirjgeii iu de Bylageti, letter G. te vind^a is, van het FaderUnd wortvloeijen. 89 is dan voor Utrecht , mogelyk wel voor de zeven Provintien 9 het geen ik evenwel niec voor onfeilbaar hier te berde breng , om dat ik tot nog toe (zynde in het jaar 1739.) te weinig waarneemingen, overal door ons gant- fche Land gedaan , bezicte ". Het getal der winden in dagen hier op latende volgen, gaac hy dus voort : ,., Vergelykende de waarneemingen van de Heeren L. STOKKE , gedaan te Middelburg ; 5) STEENBERGEN te Dordrecht ; DE GORTER te Harderwyk ; VAN SWIETEN te Leiden ; en van de Heeren van het loflyk gezelfchap te Haarlem , met de myne te Utrecht , bevin- de ik weinig onderfcheid , en byna altyd de- zelfde winden in alle deeze plaatfen te waai- jen ; met deeze uitzondering nogthans , dat , wanneer de wind Zuidwest waait , men hem dikwyls wel een' halven dag eerder te Middel~ burg 5 dan te Utrecht heeft : in tegendeel , heeft men den ~Noordm en ISlootdwesten wind - eerder te H&rderwyk en Utrecht dan te Mid- delburg : de Westelyke en Oostefyke winden hebben wy byna te gelyk : het gebeurt wel , dat een zagte Zuidweste wind in ZEELAND befpeurt wordt , welke niet tot Utrecht toe doordringt ; gelyk ook ohze Noorde , JV^r- 5, Jeiykfte en andere winden niet altyd tot ZEE* *, LAND toe doordringen : rnaar alle winden van 95 dea tweeden , derden en vierden trap van F 5 po Over de Zicktcn , welkcn tilt de Natuurlyke 3 , kragt en grootheid , zyn aan de Pwvincien 3 , van HOLLAND , ZEALAND en UTRECHT ge- 5 , meen" (/&) : en die is voor hec geneeskun- dige en het tegenwoordig oogmerk genoeg. . XXXVII. J2en zeer natuurlyk gevolg van de Winden is het vermogen , 'c welk zy op de zsvaarte van den dampkring , of der lachtcolom , en door middel van deezen op de lichaamen der menfchen hebben (/). Men heefc in de Nederlanden eene verandering van byna 3 dui- men , te weeten van 27 tot 30 duimen op de kwik in de Barometer ~ ; zynde byna een tiende van het geheel ; 't geen een verfchil van gewigc in de luchtcolom van 215. en omtrent van 3000 of 3200 gg. op het lichaam van een menfch van middelbaare grootte uitmaakt ( m ) ; waar door eene groote verandering op de in - en uitwendige oppervlakte deszelven lichaams one- ftaan moet. Voor dit oogmerk is het ge- noeg dit te weeten : i. Dat (JO Natuurk. Begin/. II. Deel, .1757. p. 88 1. [In de ver- gelyking der waarneemingen , in de Bylagen geplaatst . zal men de grootfte verandering over 'sHage bevinden. Deeze waar>- neemingen van wylen den Heere GAERY zyn my naderhand geworden.] (i) J. B ASTER op de aangehaalde plaats , pag. 61 71. HALLEII en LA METTRIE Commentarien over de Inflitut. Pbyfio* log. van BOEIIHAA^E , -753. in 't Latyn en Fraiifch. Hux- HAM Oper. Pbyf. Med. Tom. I. Pro'rgom. p. 5- 12. (ffl) P. VAN MUSSCHEN3R.OEK Lltrodutt. Tom. IL 5- 207^. pag- 843- Cf/leldbsld van bet VadcrlanA VGortvheijcn. 91 i, Dat de Noorde en Ooste mnden door- gaans de kwik het hoogfte doeti klimmen , dat zulks insgelyks een koudere lucht , of met dam- pen en uitwaasfemingen vervuld , en door den wind niet bewogen , te wege brengt ; en dat zy de lacht zwaarder maaken. De laagfte (land wordt in deeze landen , te Leiden , geduurende 30 jaaren in Odober, November, December, January , February en Maart waargenomen. a. Dat de Lucht in tegendeel door fterke winden en opbruifchingen der dampen en uitwaas- femingen ? die de lucht -colom uit haare plaats ftooten 5 en een ydel maaken , ligter wordt , 'c geen insgelyks de regen en de warmte doen ; als , van welke de eerfte de lucht van haare dam- pen en uitwaasfemingen zuivert ; de andere de lucht uitzet en yler maakt ? waar door die ligter worden moet, en de lichaamen minder drukken; en dat zulks in deeze Landen door de Weste en Zuidweste winden doorgaans gefchiedt. De gevolgen hier van zyh : a, ) Dat wy ons zelven doorgaans lugtig en fris bevinden, als deeze winden N 5 . i waaijen: \vyl zy de lucht van de kwaade dampen zuive- ren , en dikwyls oorzaak zyn , dat daar door b- finettQlyke ziekten ophouden en verminderen. <^.) Doch dat aan den anderen kaat fom- mige ziekten door deeze winden veroorzaakt of verflimruerd worden ; gelyk Jigtige en Podagreu- m 92 Van de Ziglten , weUcn ult de ZQ lyders , of die met koude zinkingen gefcweld zyn , ondervinden ; vvelken de Noorde winden door verzwaaring van haare ongemakken 5 dik- wyls een of twee dagen van te voren , gewaar worden en voorzeggen konnen. c.) Zoo hebben het Teeringagtigen , Eng- borstigen, H<&mophici % met zulken wind erger , wanneer men ook de meeste P/eurisfen , Long- en Borst ziekten , Squinancien , kwaade Kee- len , Rheumatismi , Oncftekingen der Oogen 5 Verkoudheden , geduurende zulke winden ge- waar wordt (). ^.) Dat-^de andere winden N. 2. zeer'na- deelig zyn voor de Hypochondriaci , Hyftertct , zoogenaamde Zenuw - zieken , en die veel met Hoofdpyn bezet zyn : insgelyks voor alle Morbi cut ami, Huidziekten, als Lepra, Scabies enz. om dat zy de uitwaasfeming verminderen ; om welke rede wy dan ook log en traag zyn ; waar- om zy niet zelden lang aanhoudende befmette- lyke ziekten , als kwaadaartige , anderdaagfche en derdendaagfche Koortfen (0), doordien zy de lucht met dampen vervullen, begunftigen. . XXXVIII. De uitwerkingen eener zimar- fare Lucht zyn : i. Dat C?O J- BASTHR. /. c. p. 53. KUXHAM I.e. p. 12 & 181- C) Dezelve opde aangeliaalde plaats, p. 53-54- HUXHAM /. c, p. 18. 105 & 184. H. D. GAUBIUS /. c. p. 430. n, 8. Gefieldbeid van h'ct Fadcrland wortvloeijcn. 93 1. Dat deeze de lichaatiien van alle zyden gelykelyk omvangende , en evenmaatig drukken- de 5 door haare veerkragt , de voortftuwing der vogten , en de bewerlung der vaten , her best bevordert , waar door het onderling ei r enwigt dier .beiden bewaard wordt ; de bloedsomloop , benevens de ademhaling , de naruurlyke vvartnce en daaruit voortvloeijende gezondheid , in haare beste kragt zyn Q ). 2. Dat , gelyk eefi zwaardere lucht gelyke- lyk werkende , zoo heilzaam zy , en zoo ge- makkelyk verdraagen wordt, dat zy zelfs de ge- zondheid bevordere ; en die door ongefteldheid kwynen 5 hier door tot genezing komen. Van gelyken , dat , wanneer zy met meerddr geweld eenig deel aandoet , 't zy door deszelfs vaatjes te zamen te dmkken , te vernaauwen , de vog- ten daar uit te dringeti , en in andere deelen ? die meerder ruimte hebben , te doen overgaan ? fchaden konne. En wanneer dit in eenen he- vigen graad aan de longen gefchiedt , zo wbrdt daar 'door de otnloop van het bloed belemmerd , de vvederftand van het hart vermeerdercJ , ande- re deelen bezvvaard , en veelerlei nadeel toege- bragt 9 waar uit P/euritides , Peri$mumoni& f enz. ontftaan kunnen , die boven . XXXVIL 2. ^.) opgenoemd zyn (g> - En vermits wy H. D. GAUBII Inflit. "P.atboL 432. 433. (?) Idem ilidcm, $. 434. Haud lilepidi HUXHAM-, inec in- Van de Ziekten , vbclken uit de N der vaatjes of buisjes , of verwydering van def- zelver mondjes ontftaan ; en gezwellen , uitftor- ting van vogten enz. ( v ) gebooren worden. . XXXX. De gevolgen van eene -vogtige iucht , niet zoo zeer van den onderfcheideri ge- vallen regen , als wel van vogtige winden , en ftilftaande wateren in laage landen (w ) afhan- gende , veroorzaaken lang aanhoudende , even als eene ligtere Iucht , i . Minder drukking van de uitvvendige op- pervlakte des lichaams, waar door de buizen van haare uitwendige onderfchraaging worden be- roofd ( x ) ; hunne vezeldraaden met de vogtig- heid der Iucht doortrokken endoorweektzynde, zwellen , worden gerekt ; waar door a. ) Slapheid , ontfpanning , minder veer- kragt , traager pols , traagere beweeging , en min genoegzaame affcheiding en bewerkihg der vogten in de vaten be vat 5 gebooren worden, mar maate de Vis inertitf vermeerderd Van hier . H. D. GAUB-ir /n/Zif. PatM. $. 455. (iy) Wyl volgens de aaiimerkiiigeii van HUXHAM, zwan- ' TC regens de Iucht, naar uitwyzing der Hygrometers , eerder drooger maaken en zuiveren , enz. en dikke nevel of ftof- ; regen die voornaamentlyk vogdg inaakt. Tom. L p. 136. met I J. BASTER, p. 83. H. D. GAUB. 1. c. f. 4^0. N. I. (y) Idem ibidem, N, 2 ; 3. 429, 430. K- 5- &.J. I c. pag. 84-88. "Gcftchlhcid van het fradcrland uoortvloetjefi. $? #.) De vogten door het overtollig water te veel verdund zynde , Vermeerdering van wei- en wateragtige vdgtigheden , die , door verzwak- king der vaste deelen , het bleed en andere le* vensvogten traag en onvermogend maken * one* binden en verftompen , en in groote veelheid ingezogen * de natuurlyke onzigtbaare uitwaasfe* mtng der huid en der longen beletten ; waar uic loomheidj traagheid, droefgeestigheid, kortade* migheid , hoest > Peripneumonia n&tha Cz ) .& vera ( a) ? ruinier ontlasting door uitrachelin* gen , pis , ftoelgang , verzameling van water in het celwyze weeffel en in de inwendige lichaams- holligheden , taaiheid , fcherpte , traagheid vail het bezwaarde lichaatii, koorts, R/mmatjsnws., kwaadfappigheid enz. gebooren worden (.^). c* ) Uit gebrek van genoegzaame beweging van de longen door het bloed > mindere wryving r warmte , kooking of fpysverteering , gebrek aaa voeding, waar. uic koude gefteldheid en ilymziek- ten , Intemperks frigida 9 Gluten fpontanenm 9 Morbi mitcofi, enz. vcrftomping der zintuigen kwyniiig der dieriyke beweging verzwakking van het zenuvvgeftel 9 en onvermogen tot alle de verrigtingen voortkomen (^). e v(z) H. D. GAUBIUS I.e. S-42()./{2o. n. 5. J. BASTER lc. p. $7. 88. (a) G. B. VAN SWIETEN Comm. Tom. II. p. 713. C&) H. D. GAUBIUS /. c. n. .5. CO -Idem ibidem I. c. n. 4. d. J, BASTHR. /. t. pa?. $-1 85, L- STOKKE . 275. 276. Will Dec!. G / ptf Van de Ziekten , tfclken nit de NatuUrlyke der vaatjes of buisjes , of verwydering van def- zelver mondjes ontftaan ; en gezwellen , uitftor- ting van vogten enz. ( v ) gebooren worden. . XXXX. De gevolgen van eene -vogtigt lucht , niec zoo zeer van den onderfcheiden ge- vallen regen , als wel van vogtige winden , en ftilftaande wateren in laage landen (to) afhan- gende ? veroorzaaken lang aanhoudende , even als eene ligtere lucht , i . Minder drukking van de uitwendige op- pervlakte des lichaams, waar door de buizen van haare uitwendige onderfchraaging worden be-. roofd ( x ) ; hunne vezeldraaden met de vogtig- heid der lucht doortrokken endoorweektzynde, zwellen , worden gerekt ; waar door a. ) Slapheld , ontfpanning , tninder veer- kragt 5 traager pols , traagere beweeging , en min genoegzaame affcheiding en bewerkin'g der vogten, in de vaten be vat 5 gebooren worden, naar inaate de Vis inertia vermeerderd ( y )* Van hier H. D. GAUB-ir Jn/Zi*. Putbol. $. 435. ( ) Uit gebrek van genoegzaame beweging van de longen door het bloed , mindere wryving , warmte ^ kooklng of fpysverteering , gebrek aan voeding, waar.uic koude gefteldheid en llymziek- ten , Intemperies friglda > Gluten (pontanenm , Morbi mu.cofi 9 enz. verftomping der zintuigen , kwyning der dieriyke beweging % verzwakking van het zenuvvgeftel 9 en onvermogen tot alle de verrigtingen voortkomen (^?). -Q . (z) H. D. GAUBIUS I.e. $.425.436. n. 5. J. BASTER p c. p. 87. 88. (a) G. B. VAN SWIETEN Comm. Tom. II. p. 71 i. (&) H.D GAUBIUS I.e. n. .5. CO Idem ibidem 1. c. n. 4. 0. J, BASTHS. /. c. pa L- STOKKE . 275. 276. Dtcl. G 9 8 Van de Ziekten , welkcn nit dc Natuurlykc- 2. De Koude by de VQgtigheid gevoegd zyn- de , worden alle genoemde gevolgen (onst ontftaan (^*)* . 'In tegendeel zwaare hitle by de vogtig- heid zich voegende . vvordt aan de vaste deeleii de grootfte verilapping toegebragt 5 de poren en uitwaasfemende buisjes geopend, de vogten naar binnen gelokt , verdund , in vreemde vaatjes of buisjes , die van een benedenrang zyn , toege- laaten ; waar uit zy , doorgang vindende , uit- fpatten , of de terug gebleven fchtelyk tot ver- rotting neigen : van waar uitzetting , als die lang duurt van buiten 9 verfchrikkelyk zweeten , ont- lediging der inwendige deelen ^ verval van krag- ten, bermettelyke rot- en pest-koortfen Febres continue putrid^ galziekten , buik- en roode- loop , anderdagfche en derdendagfche koortfen voortkomen (^). 4. Dat (Jj Idem ibidem I. c. n. 7. (d*) J. HUXHAM I. c. p. 14- n. 2. J. BASTER p. 107. (O Ihn ibidem I. c. n. 8. J. BASTER /. e. p. 9^ Ceflcldheld van het Vaderland, voortvloeijcn. 99 4. Dat uit overvveging van alle deeze bd- vengenoernde uitwerkfelen , eene vogtige lucht enz. aan de zwakke tedere jeugd , de vrouwe- lyke kunne , . koude vogtige geftellen , en aan ilappe en met water en flyra vervulde lichaamen zeer naadelig. is (/). 5. Dat eene waffni lucht door tegenovef* gefteide uicwerkfelen , als bekwaam ora de vo'g- tigheden tot zich te TOkken , de lidhaamen- wd droogt en droogende verfterkt, maar teffens van vloiibaare fappen berooft , verdroogt , en eene ontfteken^ en zwartgalagtige taaiheid in dezelve verwekt, enz. (g)- 6. Eindelyk , dat eene ligte wanne eti.vpg* iige tucht in veele uitwerkingen onderling over- een komen. Jnsgelyks eene zwaare koude en drooge lucht. \ En dat , naar den verfchillenden zamenloop deezer eigenfchappen , de nadeelige uitvverkrels vermeerderd , verminderd , ot ? afge- weerd worden ; en een'gelyk verband msfcheii eene al te yk en dikke ^ of mindere en meerdere Vedrkragtige lucht plaats hebben 5- XLI, Betreffende de beweging der- lueht 9 Weete men voor het Geneeskundige : i. Dal (/) Idem ibidem I. c. n. 9. HUXHAM I. c. pag. 14. u. 2. & pag, 184. ' (g 1 ) Idem ibidem . 43 T. (fr) /^ew ibidem . 4?S- cum f. 425, 424, 246; 427. Hux- HAM /, e. p. 12. n. l. 18. n. 2. JSK 183. 185. G 3, 103 Van de Ziekten , voelkcn uh de NatuurMs i. Dat eene ligte lucht door beweging kan zwaarder geraaakt en verbeterd worden , gelyk de zvvakken door ryden , vaaren , fchommelen , hobbelen , en allerlei aangewende beweging , waar door eene meerdere drukking , en dus ee- ne zwaarder persfende lucht gemaakt en inge- ademd wordt , ondervinden. a. Dat kragtige winden het zelfde op onze lichaamen doen a alseenevermeerderde of zwaar- der lucht- 3. Dat eene fchielyke veranderirig van lig- ter in zwaarder, en van zwaarder in ligter, vee- le ongemakken , voornaamentlyk in zvVakken to wege brengt , welken deeze veranderingen niet kunnen ondergaan 9 zonder in verfcheidene ge* vaarlyke en naauwlyks te genezene ziekten te vallen , ten zy de lucht verandere. 4. Dat de winden , door hunne vooitdu- wende kragt , den warmen dampkring van ons afdryven 5 en dien met hunne koudere vervan- gen , de onzigtbaare uitwaasfemingen , en het zweet 5 hier door verminderen en beletten , en oorzaak tot veele ziekten , hier uit ontftaande , geven : van gelyken eene warme en vogtige lucht met veel nadeel tot ons brengen [i). & XLII. ( i) j, BASTER, L c, p. 59, Gsfteldheid van bet Fader land wortvheijen. 101 . XLII. De waarneemingen van F. HOFF- MAN opzettelyk daar toe gedaan () , als ook die van anderen , ftemmen hier volkomen mede overeen. En naardien der Geneeskundezoo veel aan die flag van voorraad gelegen ligc , en zy niet genoeg van dezelve kan voorzien worden , zoo laate ik die des eerften alhier veitaald volgen. Dezelve heefc , in zyne Geneesoeffeningen , flaauwkeurig opgemerkc : i. Dat , indien de Zuidwesie winden lang regeeren met eene dikke en vogtige lucht , en de kwik-colom in de 'Barometer - pyp lang in een laagen ftand blyfc , de kinderen veelal aan weiagtige ontlastingen , zoo door den neas , als met hoesten en den ftoel gang , onderhevig wa- ren ; op welken tyd ook achores 9 uitllag op het hoofd , vogtige ooren , en traanende, of leepoo- gen zeer toenamen. En , het geen optnerke- lyk was , dat de wormen in deeze onderwerpen ^vrugtbaar vobrtteelden , waaruit naderhand ver- fcheiden foort van rotkoortfen , teering en ftuip- agtige aandoeningen voortkv/afnen : waarom hy x jxiec, zonder rede dagt , dat de wormen tot de voorgaande ziekten moeten gebragt worden , vermit? de bevincling leert , dat zy in fommige jaaren (fe) Obfervationes Barometrico - meteorologies , Cap. VII. Tom, . pas. 29. \ lost Fan de Ziektcn , welkcn mt de Natuurlyke jaaren menigvuldiger en nadeeliger zyn ;, dan in anderen (/). 2. Dat, onder die zelve luchtsgefteldheid , die geenen , welken met llymagtige vogten be- zet zyn , benevens de teeringagtigen , feene meerdere vermoeidheid der leden , en grooter verval van kragten gewaar worden ; en dat zy welken de beenen gezvvollen zyn , of die opge- ^ette buiken hebben , op dien tyd ook meer on- gemak lyden , dan wanneer de lucht helder is. Dat zelfs op dien tyd de uitwendige kliergezwel- len , hoedanig de Scropula , ook veel meer toe- neemen , en dat de zwangere Vrouwen eene \ veel ongemaklyker , bezvvaarlyker , en opgezet- fcer dragt hebben. 3, Dat die geenen , welken lopende zwee- ren hebben , of vuile weiagtige ontlastingen on- dergaan , van welken aart zyn de fluor albus^ go- worrh&a 5 tain benigna ? quam mailgna , buiten- gewoone ftoelgang en zweeren , 't zy dat dezel- ve verfch , ofte verouderd zyn , natte fchurft ', puisten in het aangezicht , onder eene lang aan? Jioudende natte bewolkte lucht, meerder vog- ) Men vergelyke hier mede J. J. VAN DFN BOSCH Hifti. via Coxftitutionis Epidemics , &c. VVaar uit blykt , dac deeze ioorgaande Wcrmziekte , met zoodanig eene luchtsgefteld- Jheid begomien , over rrie-: dat de eetlust bovendien traager , en de fpysvertee- ring niinvefinogende is. G 4 7 IC4 Van dc Ziekten , welkcn uit de Natmirfyktt 7. Dat het opmerkelyk is', dat die gee- nen , vvelken in eenig pees- -of vliezig deel aan* merkelyk verwohd of beledigd zyn , zoo dat eenig hard lidteken , voornaamentlyk aan het hoofd en de voeten, overgebleven is, zoo dik- wyls het weder van helder in bedompt , of in het tegenovergeftelde veranderd , grootongemak, als jeukte , pyn , fpanning , en fteeking in die deelen ondervinden ; zoo dat zy als een geduu- rige almanack by zich dragen , waar door zy de toekomende veranderingen des weders naauvv- keurig weten te voorzeggen ; het geen de Lifc dooms bevestigen , en door het geval van een fteen in de blaas aangedrongen wordt ; waar uit jiien het vermogen der door de vvinden veran- derde lucht op dp lichaatnen duidelyk onderken- pen kan, 8. Dat de gednurfge en oplettende bevirir ding aan hem bevestigd heeft , dat jigtigen en fodagreufen 9 of die aan andere langduurige gemakken of koortfen en ileepende ziekten hen 5 geene genoegzaame kragten bekomen ^ noch herftellen kunnen , ten zy de Barometer haaren laagen fland verlaatende opklirut , en de lucht van vogtig in helder verandert , wanneer men terftond eene zigtbaare verandering befpeurt , de nodige ontlastingen door de uitwaasfeming en andere wegen gemakkelyker gefchieden , de eel;- I lust herfteld , en de flanp gerqster wordt. g. Dat Gifeldbefd van hot F'aderland voortvioeijsn. 105 9. Dat hy dikwyls in zyne Geneesoeflfening heeft aangetekend , dat alle foorten van pynen , zoo hoofdpyn , tandpyn , als podagra 3 heviger en zwaarder , en ook de ademhaling in de zyd- wee moeilyker , en de fpanning op de borsc groo* ter wierden , wanneer koude , drooge en veer- kragtige vvinden Jang hadden geblaazen , en 'er eene volkomen heldere lacht waargenomen vverdc. In tegendeel dae alien , die volkomene Teeringen en borsckwaalen hebben , en die door wreede pynen gekvveld worden , gelyk ook die aan uit> droogende koortfen en bloedfpuwen onderhevig zyn , onder een benevelde natte en regenagtige? luchc hec draaglyker hadden , en zoo veel finer- ten niet uitftonden 5 dan wanneer de Noordooste winden bliezen ; overeenkomftig met het zegr gen van R n A z E s ( m ) , \vaarora ook de herfsfc den zenuwagtigen en op de borsc bezetcen 9 ota deeze winden. zeer nadeelig is (72). 10. Dat de eetlusc by heldere veerkragtige winden veel flerker is , de frisheid en levendig- heid van geest met alle de zielsvermogens toe- fieemen , en het gantfche lichaam vlug worde ; (w) Lib. V. de Re Medica , cap. 4. Ab aquilonaribus vends iile caftodiendus eft , qui in peiore usperitatem fentit 5 vel tusiim patitur , vel .quibus pulmo am pectus debiiis eft : '.hie eijiiii li aerein attraxcrif frigidam, ad tus.- fim , vel ad 'fanguine.ni fpuendum vclociter pervenlt." (w; Conf. HIPPOCRAT. 4pbor. 17. fe6t. 111. CI;LSUS lib. JJ, p. 1. p. 44. eclu. t.^it(. 1746. G 5 106 Van de Ziekten , welken nit de Natuurlyks de fpysverteering geraakkelyker gefchiede 5 en de llaap meer verfrisfche. Daar in tegendeel eene zeer vogtige en dikke luchtsgefteldheid lang aan- houdende , hec verftand ftomp , en hec lichaam vadzig uiaakt. 1 1 . L)at 'er , wanneer hevige Noordoosce winden de warme en vogtige dagen , voornna- mentlyk in den herfsc , vervangen , veele kwaa- de en nadeelige zinkingen , voornaamentlyk die hec hoofd en de keel bezetten , ontftaan ; van waar de verkoudheid , kiespyn , hoesc jigc , veelen van het zwakkere foort hevig plegen aan te vallen." . XLIII. Het Vertoog over de nuttigheid der waarneemingen met den Barometer , in de Praftyk der Geneeskunde door den Heer B E R- RYAT (^?) , kan ook met vrugt op dit onder- werp worden gelezen : in het welk de Dyjen* tericus den toekomenden regen met de helderfte lucht doorgaans een etmaal van te voren wist te voorzeggen ; terwyl hy door geweldiger fnydin- gen in den buik , grooter verzwakking van de maag > menigvuldiger afgang en zekere zwaar- snoedigheid, waar v^n hy geen reden geven kon- de, (o) Uitgezogte Verbandelingen enz. IV, Deel, pag. 149-165. Uit de Mem. de Mathem. & de Pbyjiqus , Tom. II. p. 452. - - HIPPOCRATES heeft verfch-'idencj Wdarneemingen van dir flag, jiopens de nad^rende vogtigheid 9 regen en winden , cnz. ts \4UdQU in Lib, 4c Humoribiu p. m. 151. lin. 10. Se^t. II. Qcftddheld van let Fadcrland voortvloeijen* 107 de, naauwkeurig gewaarfchouWd werdt. In de waterzugtige verminderden de uitwerpfels , in.plaats van te vermeerderen , en luiscerdea naauwlyks naar de allerkragtigfte middelen. De benaauvvdheid in de borsc , de zwaarte over hec geheele lichaatn , de ityfheid der kuicen en an- dere toevallen namen zeer fterk toe. Het geen alles zoo wel met den (land des ^Barometers over een kwam , dat de Schryver , zonder de lyde- res te zien , verfcheiden maalen haaren man de verandering voorfpelde 9 die hy vinden moest, 't geen nooit mislukce enz CH. BENNET heefc verfcheidene nadeelen in de Teeringagti- gen by de onguurheid des weders , zoo van aaa- houdenden regen , barre winden , fchielyke ver^ andering derzelven 5 enz. (^?) ; als by den re- gen , hagel en fneeuw , in him die bloed fpu- \ven (#) 5 waargenomen. Al het vvelk door een aantal andere waarneemingen zoude kunnen bevestigd worden , vvaar van de opgQ gevene tot genoegzaame voorbeelden ftrekken. C R L L A R I A. L Van alle deeze opgegevene uitvverkingen van de gevvoone'eigenfchappen der lucht en >) Lib. citato , p. 90, , p. o, jog Over dc Ziekten , wclken uit de NatuurM* ut maligna aera non rao- ,> do innoxie ferant , fed fernel affucfacla vel facilius quoque M quam mitiorem infolitum. Ipfa inconftantia & frequcns 5, variatio fepe pro remedio eft, quo vis nociva obtundatur. 5 , Magnis demum fubiiisque mutationibus difficillime refis-. fe titur." I.e. .445. H s n6 Fan dc Ziektsn , welken nit de l\Atuurlyh IV. Ook dient de kennis der Clitnatcn , gelyk zy van groote nuttigheid in de Geneeskunde is ? wegens de byzondere behandeling der ziekten , overeenkomende die byzondere luchtsgefteld- held (#), zoo ook ten opzichte der Vereenigde feeder landen , enz. in ache genomen te vvor- den , ten einde de geneezing der ziekten naar deszelfs byzondere hoedaanigheid in te rigten , en niet onverfchillig alle genezingen , in andere Landen gebruikelyk > na te volgen. Van de JAARGETYDEN, metopzichttot den Dampkring ties Faderlands* x . XLV. De Jaarg&tyden > die in de Ne* . ierl&nden > door alle de oorzaaken , welke by het Ctimaat (. XLIV.) opgenoemd zyn , vee- le veranderingen ondergaan , maaken in de Ne- derlanden, by de nadering en afwyking der zon- neftraalen , een yerfchil van by de 20 graden uit. Hier door wordt buiten twyfFel eene groo- te verandering , zoo wel in Menfchen , Dieren en het Aardryk , als in den Dampkring zelven , voortgebragt. Deeze is uit dien hoofde anders in den zomer , als in den winter ; in de lente als Confer. F. HOFFMANN. Diff. Medica de mcdcndi metbodo Climttwn diverfitate , Oper. Suppleui. 11. p. 544, Gcfteldheid van bet Faderland voortvkeljen. 1 17 als in den herfst. Want , in den winter , wanneer de oppervlakte van hec water bevroren is, waasfemt 'er byna niets uit dan water alleen: terwyl andere beginfels, als de zouten , de vuur- deelen ( QKoyw ) 5 en het aardryk , naauwlyks uitwaasfemen (j/). Het aardryk wordc fomtyds door de fneeuw als toegefloten en overdekt , hoewel zeldzaamer in deeze landen ; zoo dat al wat van het zelve als dan opgeheven vvordt, en- kel water is, De zoute , olieagtige en aardag- tige deelen , worden dan in den fchoot der aar- de bewerkt (geconcentreerd^) , aldaar vermenig- vuldigd , en by een verzameld , of opgehoopt. Maar wanneer in den voortyd de vogtige warm- te het aardryk ontbindt , het water ontdooit , en alle lichaamea van planten , dieren , men^ fchen , enz. als uit eenen diepen fiaap opwekt , gaande maafct , en de poren opent en ontiluit , zoo worden dezelve tot eene fterker uitwaasfe- ming en uitdamping genoopt ; en de lucht , die des winters behalven water weinig vreemds be- vatte 9 maar de zaiverfte was van hec gantfche jaar, zoo dra de geflooteri planten en dieren enz. Qnt- Dit is te verftaan van vriezende Winters, en nietzoo 2eer van opene , want vermits de d.-mpkrin^ Jan zwaarder is , kan zy rneerder dampen en aitWirasfemingen behoiukn, ^In den winter is de dampkring k(;ua , dikker en'zvaar- der in dit land ; derhalven z;:l dts winters eene groote me- nigie van dampen en uitwaasfem<'ngen hangen blyven , endaii ook aanleiding tot ziekten uit belette doorwaasfeming , tpwllirijj dcr viiten geeven. H 3 1 1 3 Van de Ziekten , welkcriuit de Natuurlyke cmtluiken, met uitwaasfemingen vervuld (2) welke aanleiding toe de algemeen doorgaande ziekten geeven , die in den winter by aanhou- dende vorst geheel ophielden. . XL VI. Wat uitwerking nu deeze ver- fchillende luchtsgefteldheid, ten opzichte van de byzondere jaargetyden , op de Ziekten zelve hebbe , kan men , in de beneden aangehaalde plaatfen ( a ) , omftandig nazien. Men is \vel overal en ten alien tyde aan ziekten onder- hevig , maar men wordt zelden zoo door ziek- ten aangetast , als in den voor en natyd , wan- neer de lucht met dampen en uitwaasferningen vervuld is. En vermits die in deeze landen , zoo veel in aart en natuur van elkanderen verr fchillen, zoo zyn de ziekten, naar het verfchil, behalven de gewoone verfcheidenheid van hec voor- en najaar , overeenkoaiftig den byzonde* ren Spirit us Reiof(l))i of reukgevendea geest die? (2) Confer. H. BOERHAAVE Elemeiti, CbsmiJt , Tom. I. pag. 498- (a) HIPPOCRATES Lib. Apborismor III. Aphorism. 20 24. CELSUS Lib. JI. cap. I. F. HOFFMANN Part. ill. Cap. vn. 5- xx. feq. Tom. I. pag. 266. - ut <& Opentm Supplem. 11. DilTert. de aeris intemporie muitorwn morborum cap/a, 5- xiv ^. xvin. pag. 433. cum H. BOERHAAVE Aphorism." de cogn. &-, cur.morb. .747,748. ut & G. B. VAN SVVIETEN Commentary Tom. II. pag. 507 -510. &.c. (&) Wat mem door den Spiritus Re&or te verflaan hebbe , js at' te neemen uit H. BOERHAAVK Eiem. Cbcmics^ Tom. I. p, 324. 484. MUSSCHENBROEK Bsgiiizels enz. -1490. n. i-iS. pag. 731. en STOKKJS over fa kwyn&ud? Z:rtX;j> far Naskrlti!> -GefleMbeid van bet Faderland wortvloeijen. 1 19 dier uitwaasfemingen , en de byzondere eigen* fchappen der lucht hier op werkende , insgelyks van den anderen onderfcheiden. De herfst is doorgaans koud en vogtig , aan veele veran- deringen , by de koele avond- en nagtftonden , onderworpen , van C E L s u s en de ouden zeer wel aangemerkt (c) : want niet tegenftaande de ziekten op alle tyden van het jaar oncftaan kon- nen , zoo vallen nogthans,de meeste in den herfst voor , naardien het als dan op den middag warm , en des nagts en des morgens , zoo wel als des avonds , koud is ; waar door de lichaa- men , wegens de middag warmte worden ontflo- ten , en ichielyk koude vatten- : want de lichaa- inen der menfchen en der dieren , benevens het aardryk , als dan nog blyvende uitwaasfemen , wordt CO 99 Autumnus plurimos opprimit. Nam fere me- # ridianis temporibus calor : no6turnis atque matutinis , li- mulque etiam vespertinis, frigus eft. Corpus ergo & ajfta- a , te , & fubinde meridianis caloribus relaxatum^ fubito fri- y, gore excipitur. Sed ut eo tempore id maxime fit , fie quandoque evenit noxium eft." Libr. citato , loco cit&o , p. 42. En HIPPOCRATES hade, wegens de gelyk- heid der aandoeningen , welke de wormen des avonds met die in den herfst hebben , den avond by deer.pw vergeieken , zeggende : Lumbrici tenues afcarides dicti , vespere maxime , cui analogla quodammodo refpondef autumnus , n infeftant." Lib. de morb. vulg. II. vcrgeiek.cn met Lib. VI. 31. 15. in welke plaatfen GALENUS de vervvisfeling der jaar- getyden gehecl op de veranderingen van den dag ea van den nagt tocpast : Diem naraqae toti anno proportiene res- n ppndere cenfet x ut tnatutino tempori ver fimile^fit, meru 5 i diei seftas, vespcri autumnus , noH hyems. " in Lib. II. rf: morb. vulg. Comm. I. ciafie 111. Pol. 157. n. 15. G, H 4 i GO I 7 an de Ziekten , wclken nit de Natuurlyke wordt deeze uitwaasfeming , by den vallenden avond , door de hangende dampen 5 welken in deeze laage landen menigvuldig zyn ( . XLIV.) en met alcoos Jcunnen opklimraen , verminderd ; en onze Hchaamen door dezelven aangedaan ; weshalven de gefchiktheid tot het voortbrengen van ziekten in den herfst ruitn zoo vrugtbaar zyn moec. Die verfchil van den dag , zoo we! in de jaargetyden als in het Cltmaat (.XL1V.) gelegen ? heefc dan4iiet alleen zyne betrekking tot den raeerderen of rainderen graad van koii- de ; maar yoornaamentlyk tot de door waasfemirr gen 3 aan veele veranderingen in de vervvisfeling van den avond en den morgen , den nagt en dend,ag, onderworpen (^): welke veranderin- gen 5 offchoon zy niet fchynen gevoeld te wor- den , nogthans zoo wezendlyk zyn 3 dat de dier- lyke lichaamen , 't zy die in de vrye lacht ver- teeren , ofte zich in hunne fchuilhoeken , ftal- ien of huizen ophouden , de uitwerldngen daa$ van Coii.f. II Uii-PviiAA'vc r ilsr:. Cbcm. p. 150. - - SANC-. TORIUS en J. DE GORTER. hebben waargenc)men , iiat men van (^en herfst- tot den winter- zonncftand minder dan een pond u it wa as feint , Msd. Statlca , Lib. I: cap. !.&eten , wtlken nit dc Natuurlyh clen die geenen , die volfappig zyn , en in de Lente geene ontlascing noch ziekcen % die hea ontledigden , gehad hebben , maar eecende en drinkende gebleven zyn , niet zelden door ee- jie fchielyke Beroerte uic het leven gerukt , wel- ke door eene bersting van een bloedvac in de hersfenen ontftaat , even als in de koude des winters gefchiedt ; doch aan tegenftrydige inter* lyke oorzaaken is toe te fchryvren : vermus da gantfche maffa^vm het bloed als nu , door de warmte wordt uitgezet , en vlugger geworden zynde 5 in meerder volumen , ofce uitgebreid- tieid, naar het hoofd wordt gedree^en; daar des winters de koude het bloed naar binnen jaagt , en de tedere vaatjes der hersfenen , welke dee* ze meerder kragc niet vveerftaan kunnen , bers- ten. In beide gevallen heeft eene volbloedig- heid of veelfappigheid plaats , 't zy die vol trekc tot de veelheid der vogten , of betrekkelyk toe de vernaaawing der vaten gebragt wordt. Ue eene wordt Plethora abfbluta ; de andere Res* feffiiva genoemd. Wanneer de Zomers echter heet zyn , vallen niet zelden Febres ar denies en Chalet a voor. 4. Ondertusfchen is het Najaar eigentlyk de oogst der krankheden ( . XL VL ) , wier zaaden in den zomer geftrooid zyn ; overtref- fende alle de faifoenen in vrugtbaarheid , geven- de jaarlyks Tiertian^ /imp/ices & auplms , Quar- , ffsbres rmutwtes , Febrar abdominals het Jfaderland wort^loeljcn. 1 25 ook ISteri, Co lied & alvi profluvfa ; te hardnekkiger en van kwaader toevallen ver- eld , naar maate de voorafgaande zorner meer- der en langduuriger hetce gegeeven hebbe. Het zy dac het bloed > het welk geduurende de warmte zynen loop naar de binnendeelen ge- had heeft , en door te ftefkef uitwaasfeming ge- noeg ontlasc wierdt , om de ingewanden niet te beledigen , nu door de eerfte verandering der guarder morgen- en avondftonden , derwaarts vlugt ; en door het dagelykfch voedfel nog ver- meerderc : tervvyl de ontlasting door de huid ver- mmderd , de ingewanden bezwaard , en in hun- ne werkingen vertraagd word en , die de gevoe- lige natuur dus prikkelende gaande maaken, om^ vol vvanorder, zich te omflaan van het geen haar belasc ; naar welke de verwekte toevallen ver- feheiden zyn tnoeten , naar de verfcheidenheid der meest aangedaane deelen , en het overwigt der ftofFen in de mafia van het bloed. Het zy dat de voorgegaane warrate , eensdeels alle de vogten tot neigende verrotting gebragt hebbe , en anderdeels ook meer bekwaame ftofFen daar toe in de eerfte wegen hebbe doen voortkomen; waar door het bloed met fcherper ftofFen uit het Syjiema vsntf port arum daar onder gebragt , be- zvvangerd wordt ; waar uit de motus mteflinus (invvendige beweging) vermeerderd wordt ; en de daar uit voortkomende hitte , by gebrek van doortogt door de onzigtbaare uitwaasfeming , tot zoo Van de Ziekten^ widen uit He Natuttrlyfo 200 verre aangroeit , dat zy de koorts , die zel- den goedaartig zyn kan , maar naar gelang van de broeijende eigenfchap der lucht , en den aart der rnedewerkende oorzaaken , ( boven reeds meermalen genoemd , en beneden by de Gron- den en W&teren enz. nog nader te befchouwen) heviger werken moet. . XLVIII. Deeze ziekteh zyn het , die gewoonlyk de onderfcheiden jaargetyden volgen j en uit de natuurlyke gefteldheid van het Vader- land voortvloeijen. Terwyl andere 'Epidemiquc ziekten , welke eene niet altyd tegenwoordige oorzaak of befraetting nodig hebben j tot dit ar- tikel en de opgegevene vraage niet fchynen te behooren : hoewel men 5 voor zoo verre die be 1 - trekking hebben op de laage gronden , de over- ftrooniingen ; en de naby gelegenheid der landeh aan andereii, enz. uit de medegedeelde bmgteii ook niet ongemerkt zal kunnen voorbygaan. Alleenlyk is hier nog aan te merken , dat de ziekten , welke hier als gewoone zyn opgege- ven , die wetten niet zoo houden , zonder de- ceive irnmer te overfchryden , vermits men ook in alle jaargetyden zulke ziekten vindt , welke; tot andere faizoenen behooren , met de waarnee- mingen van HIPPOCRATES , en die van alle tyden ten vollen overeenftemmende. Het geen by- zonder eigen is aan de tusfchenkomende najaars- koortfen, Fetres intermittentes autumnales : voor- naa- Gefteidheid van fat Fader land voortvtoeijen. 12? naamentlyk de derdendagfche gu'art&na ? die niet zelden in den winter te duchten is , zynde wel de hartnekkigfte , veelal voortkomende uifc tegengegaane herfstkoortfen. C R O L L A R I A. I. Offchoon de ziekteti der jaargetyden van emeene waarneemingen zyn, door HIPPO- CRATES zoo nauwkeurig befchreven ; en door CELSUS zoo meesterlyk aangevuld (. XL VI. not a. ) , dat 'er bezwaarlyk iets nieuvvs , ten aanzien van het algemeene , is by te yoegen ; zoo zyn dezelve , ora de verfchillende lands en luchtsgeftelteniflen (. XLIV.), in deeze Ian- den zeer verfchillende. II. Van dezelfde waarde zyn die der voor- naame zonneftanden , dewelke om den aart der ziekten in deeze landen, als Morbi catarrhaks 9 rheumatici & arthritici , op die tyden zeer ge- jneen zyn , door de fchielyke veranderingen 5 welke dan dikwyls plaats hebben. III. Om welke rede (L en II), en om de koelder en laater voorjaaren (. XL VI II. 4.) ? de regel van CELSUS niet altoos kan door- gaan (/) y te weeten : dat de Lente de gezond- ftc C/) w Igitur faluberrimum ver eft : proxime deinde ab hoc ^ hyems : periculofior gp.ftas , autumnus longe pedculosfis- fimus. J> /. c. pag. 42* Van dc Ziekten , welken nit zo l eeren nogthans fommige waarneemingen , dat bet 16. jaar de meeste of bet grootfte aantal der dooden verfchaft heb- be (i> V. Dat 5 uit overweging van den aart der meste ziekten , uit de verwisfeling der jaarge'* tyden, in betrekking van de lucht en den daitip- kring aangeinerkt , dezelve veelal tot de belem- mer- (^) V enameling van nattuwkeurige Lysten , enz. XCVIII. pag. 35* (ib) Conf. F.HOFFMANN de annorum dimaftericorum rational! medic a explications , To in. V. pag. 89. () Vcrzamelinz tan nMuwkeurige Lysten , enz, . XXVII. ^ 13- 'Geflehlheid van let Faderland voortvloeljen. merde onzigtbaare uitwaasfeming , uitzetting der vogten , en ontaarting derzelven , uit berooving van hunne edelfte vermogens , of bezwange- ring met nadeelige en fchadelyke enz. te bren- gen zyn. VI. Alhoewel de ziekten der jaargetyden , mar de onderfcheidene land- en luchts-geftehe- niffe , en den daar uit ontftaanden eigen damp- kring , doorgaans van eenen algemeenen aart zyn : zoo zyn zy nogthans naar de byzondere landen , fteden en plaatfen merkelyk van den anderen verfchillende. Onderfcheidene Bsrigten aangaande d& Ziekten der JAARGETYDEN. . XLIX. Alhoewel ik deeze lyst in eeneti zamengetrokken zin zoude kunnen mededeelen ; gelykerwys ( . XIII - XVII. ) hier reeds eene proeve van gegeven is , zoo fchynt het , om bet zonderling belang ? ten aanzien van het on- derfcheidene in elke byzondere plaatfe te on- derkennen , niet ondienftigte zyn, dat men de berigten van de verfchillende plaatfen des Vader- lands 5 agtervolgens de gemaakte verdeeling ^ alhier volgen laate. XFltt. DccL I Be- 130 Van de Ziekten , weft en uft de Natuurlyh Jierigten van de Ziekten , in de onder* fcheiden JAARGETYDEN , in de Lan- den van den HELIUM . L. De Ziekten , welke men des win- ters in de fteden en landen van den HELIUS ( . XV. not. x. i . ) heeft , zyn zulke , als overa! door koude en belette doorwaasfeming ontPcaan ; hoedanige zyn Verkoudheden, Pleuritides, Pe- ripneumonitf vera & n&th tertians flmptices duplices 9 ook Febres ephemera grasfeeren , welke meer of inin frequent zyn , na dac 'er veel of weinig Ooste winden waaijen.j want die waaijende, zo zy Fcrhandi'llr.gen uitgfigeeven deer let Zscuwfcb Gsneotfchap 9e Flisjingen , I. Deel, pag. 625 feq. (/-) QDe Heer BASTER hecft my kort voor zyn Eds. dodd nog een tafeltje-van weerkundige waarneemingen laatentoe- komen , waarop de ziekten te Zierikzct van dien tyd genoteerd ftaan. Zic Bylagc H- ] I * 132 Van de Ziefaen , welken uit de Naiuurlyh zy inaar niet al te vinnig zyn , wcrden de mess- ten alhier als dan weggevaagd, zelfs in alle jaar- getyden. 3. In drooge en beets Zomers beginnen reeds met Augustus de Febres autumnales bilio* f en onder de gedaante van eene Febris catarrbalis biliofa , rhsumatica en nervea , by ondcrfchei- dene tyden in net jaar 1761 en 1762. zich opdeed ; en door gantfch Europa gevoeid , en van veelen waargeiiomen en be- fchre^en is t en dat boven dien de kwyling gantfch geen on.- gewoon , maar een gewoon vcrfchynfel in die foort van Mor~ bi catarrbales is ; waarom ik my alleen vergenoegd hebbe a ( decze zielcte als bekend vooronderftellende ) J. BALL 9 t&e monkrnpr attic e ef Pbyfic ; en de rerenfts daar van in de Cw- incntarii de rtbus in fcientia naturali C5 medicina geflis , VoL X. jvirt. 1 1. pag. 255. uit ). HUXIJAM aantehaalen. En nopens de S-filmu&ie my dus uit te drukken : D? Saliva v-sro. eopiojiori in fins morbi afflt&su , diitquz aliquando protra&o , fcsps fapius duloi- tavi , utmm vermiuni fymptoma , mm vero critics morbum folvens confiderandus effet ; quamyif nequaquam obfim , f uo minus *eandem critics pkrumqu* in JtmWkiS cajlbus even-ire poffe cred/zm , p. 242, - Het eerfte voorbeeld , dat ikhier van . LXII. p. 243^ aangehaald heb , was die Predikant ten dien tyde te Ooitgens- plaat , zeer verre van de flikken van den hals en de Senary zee vervyderd ; maar die waarfchynelyk uit de toenmaalige luchtsgefteldheid, met de befchrevene vandenHeer VEIRAC, p. 444. en die gewoonlyk dit foort van Koortfen voortbrengt (. XL. 2.)? zeer wel overeenkomende, ziek geworden was. - HUXHAM heeft deeze ziekteop verfcherdene plaatfeu aangetekend ; als by de conftitutie van 1734 en 1735 ; en ora niet al te lang te zyn, op bet jaar 1737. 3 S ter wclke hy die met eene najiiuvkcurige befchryving , en van gelyken met eene nog uitvoeriger Differtatie vereert ; gelyk hy ook in. zyn tweede Deel , cap. VII. de Febribus\le?it!s 5? nervofis , mec eene uitvoerigc Verklariog , ten nuttc der Geneeskuiide , heeft gelieven te befchryven. - - Zoo wel in de eer- $e,_ pag. m. 175, als in dc andere, pag. 89^ en in de Nedtz- I 5 land* Van de Ziekten , wellen ult de Natuurlyte Pan de lLanden aan de uitwatsrende U/- vieren van M A A s , R H Y.N en YSSEL, enz. gel e gen. . LIIL Te Dordrecht zyn in de Stad, het Eiland , en den voorliggenden Zwyndrecht- fchen iward , behalven de gewoone Morbi acu- //, veele Febre's .biiiafa ;' doch zelden putrid^ , die ook meer- op het land dan in de ftad verno- sjien worden , alwaar de tusfenpoofende Koort- fea landfcle Vertaaling van deeze Verhandelingen , onder den tytel van Proeve over ds Koortfen enz. te Amjler-dam by P. Conradi 3771. pag. 106. uitgegeven , hieldt hy peene outlasting van gunftiger voorfpelling , dan eene -mime kwyling zonder fprouw ; enz. CHRISTIANUS ROPER en ABRAHAM FLE- MINIUS GASTO fchreeven en verdedigden te Halle 1702. eene Differtatie , de Saltoatione critica in Morbis acittis & cbrtnicis , gelyk SAMUEL THEOD. QUELMALZ een Programma te Leipzig 1748. uitgaf, de Pbyaiismo febriri ; beide te vinden in Tom. I. Difputationum ad morborwn biftoriam & cur at ionemfac ientss , quas collect, edidit ffrecenfuit ALBERT. HALLERUS, Laufanncs 1757. Difiertat. xxvn & xxviu. p. .443 & feq. In de eerfte vindt men dit verfchynfel van de tyden van HIPPOCRATES tot dien, t.yd : in de laatfte de gewoonheid van het zelve in Morbis epi- demicis catarrbdibus fep verminojis Het vcrdere , dat deeze zlekte betreft , kan de Leezer in de Bylage lett. I. vinden ; om door re lang vertoeven , het wezendlyke oog- rnerk , dat in den text te verhandelen is , niet uit het oog te yerliezen. VINCEN T TIUS KETELAAR, mede een Genecshecr re Zierikzee , fchreef een TraQaatje de dpbtbts noflratibus , Jen Belgarwn Sproliw, agter HARRIS de morbis mfav.tum , te Amft. by J. Waasbergen 1736. en elders gedrukt; welke hy als een i'.iekte aan ZEELAND , zoo ttiet eigen , ten minften zeer ge- aiecn > toefccnt, J Gcfteldheid van het Faderland wortvloeijen. 139 fen fomtyds al zeer hardnekkig worden gezegd in het najaar plaats te hebben. Verder heeft men in het najaar anderdagfche koorcfen 3 dik- wyls overblyfzels zynde van de Morbi acuti , wanneer de lyders zich niet wel laaten genezen , of geenen goeden levensregelhouden ; gelykerwys de Morbi acuti ook wel per crifin imperfeSfato in tertiana & quanana &c. veranderen. . LI V. De ziekten , vvelke te Geertrui- jknberg enz. in het voorjaar regeeren , worden gezegd in PeripneumQni ziekten heb* be aangebragt ; en de ftad noch gezonder zya zoude , indien de ftraaten en gooten meer zui* ver gehouden , en van een paar duizend hon- den geledigd -werden"* Uit dien hoofde heefc men : i. Van Fehes miliares en petcchiaks den gehoord ., en fchoon die al eens voorko- men ? hebben die hier toch niet meer dan elders te beduiden. 2. In 26 jaaren heefc men geene byzondere noch algemeen heerfchende ziekten , buiten de jaaren 1747, 1748. gezien , door de inundatfo boven gemeld veroorzaakt. 3. Zenuw - colyken , anders het colyk van Poitou genaamd ., had men in de ftad of in de Van de Ziekten , well en uii de Natuurlykc Majorie nooit geziem Alleenlyk was het meet dan 10 jaaren geleden (i/i!? 1 ) > dat 'er j volgens [Prof. PALIER,] in de maand Maart een koude'dag was 9 welke koude des anderen dags in eene groote warmte veranderde. Het geen zulk een uitwerkfel hadde , dat dien raorgen in eene kinderfchool in de Majorie 1 6 of 1 8 kin- deren ziek vverden. Verdere omftandighe- den was men vergeten* - Van befmetting wist men niets. " 4. Een ander berigt is my van die zelfdg hand door den Heer [Dr. DE MAN] toege- komen ; het geen ik , om evenwel iets aangaan- de het beloop der ziekten aldaar te melden , met wel te rug houden kan. Dus luidt het woorde- lyk : De Heer [PEY] van Franeker heefc 5, my [J. VAN DER HAAR] onlangs gefchree- 5, ven 5 dat by hem de aphtha in de Rotkoort- fen Kiet ongemeen waren ; en hy ook van j, [ Dr. KLOEKHOF ] van Cidenborg vernoment M hadde , dat de Rotkoortfen aldaar met de Sprouw fcheidden. " Desgelyks fchreef my op het einde van het jaar 1772. [J. VAN DER HAAR] uit 'sBofch? 3 , Galagtige Rotkoortfen hebben in het voorjaar 3, en geduurende het waaijen van koude winded hier vry gemeen geheerfcht, en verminder- 5 , den met de maand van Juny , doch hielden 3, en houden nog niet geheel op. Veele oude , 3 en zwakke menfchen zyn 'er aan geflorven : dee* Gtfttfdheifrvan bet Faderland wortvheljen. 143 53 deezen konden ook in het geheel geerie ont- ,3 lastende middelen verdraagen. Ik heb 'et eenige weinigen behandeld , en gezien , dat 3, fommigen in'c begin der ziekte over eene Kg* 5, te ontfteking , met uitflag aan het verhemelte , 33 die toch na twee dagen van zelve weg ging , 3, klaagden. Deezen kregen vervolgens veel als 3, eene bolle zwelttng in den vetrok , in den )? hals, en onder de kin; wjtte of bruinefprouw, en zoo 'er de Hik-op by kwam , of vooraf 5, ging , zyn ze meerendeels geftorven. Eene 3, van deezen 5 zynde een jong Vrouwsperfoon , 5, kreeg den 19 dag de fprouw j en deeze duarde 5, by verwisfeling tot den 26 dag; den^.ftierf 5 , zy, vermoedelyk aan eene verzweering in de 5> hersfenen." Uit de aangehaaldeM/V//^ moet ik dit volgende uic de Berichten van den Heere [ J. VANDER HAAR ,] nog excerpeeren : Schurft weec ik niet , dat, buiten voorafgaande befmetting, zoo als in de Hospitalen veel gebeurt 5 ooid op deeze ziekte ( Rotkoorts ) , en uit haarea 33 eigen aart , gevolgd is ; maar wel vuile ver- zweeringen en verftervingen. In onze Ma- 3, jorie piagt voorheen al dikwyls een door* gaande Loop te heerfchen ; maar het fchynt , 33 of deeze koortfen algemeener , en in plaats van den loop gekomen zyn." Dit laacfte ? fchryfc de Heer [DE M AN,] komt ook met 33 myne waarneemingen overeen. [Zie myne - 3, Verhandeltng > bladz .58. in not."] En.dus ook 244- F an & e Ziekten , welkin uit de otfk met alle de waarneemingen , die van deeze verdeeling , wegens de Berigten van de uitiva- nrende Rivfaren , volgen. De Heer PRINGLB heeft de ziekten , by de inuntfotfe van de Ma- jsm , in zyne Hefeftryving der Legerziekten liaar de Franfche Vertaaling , (pag. 93 - 104.) befchreeven. Van gelyken S. GRAINGER in Hifioria febris anomaly Batav). Voor het ove- rige wordt men federt het jaar 1756. doorgaans gewaar , dat de Rotkoortfen , welke men na dien tyd aldaar in eenen meerderen of minde- ren trap waargenomen heeft C?) zich ver- hefFen ^ en toeneemen. De Petechien voegden zich niet zelden by deeze koorts ( r ). Het zelve wordt ook van de Exanthemata mlliatm gezegd ; waarom de Fleer DE MAN van mee- ninge is (r) 5 dat de Heer PR INGLE, in de aangehaalde noot , vergeleken met CAROLUS STRAK (^) , de miliara rubra , met de bluts- koorts (p^> Verhandeling over de kwaadaartige Rotkoorts 9 ofte befcbr*f+ ving der Ziekte , welke in het iattst van 1770. en den v&lgenden jnarc 1771. gegrajfeerd beeft te Maurik in den Ample van Neder Betuvve , door MJ. DE MAN , M. D. enz. 4 te Nymegen 1 772, p. I2 B ' (g) Dezelve, pag. 56. of zalks elders in de Nederlanden insgelyks plaats hebbe, dan of het lets byzon- ders zy 5 't geen.onze ftad eigen is (j/). De ineesten alhier , waar in men deezen uitflag be- fpeu- (.x*)*0per. univerfa , pag. 279. edit. LeicL 1754. (y) [[Ik heb deezen uitflag wel nu',en dan gezien, ftiaar himmer zoo dikwyls , dat die eene doorgaande ziekte fcheen Tiit te maaken : Om echter met meer zekerheid hier van Sets te konnen berigteh , heb ik met andere Konstgenooten daar over gefprooken , onder anderen met den Heer A. Wcs-> TERHOP , die my zeide , deeze ziekte nu en dan wel fpora- dice $ maar ndoit epidemics te hebbeh waargenomen. De ge* neigdheid tot galagtige ontaartingen in die ftad enz. in tegen* deel die van ontfte'ekingen in deeze , kan daar mogelyk do oorzank van zyn. De Byron. VAN SWIETEN heefc dee- ze ziekte met de befchryving van SYDENHAM me'efe aange- haald in zync Commentarien , Toim II. pag. 401. ad . 733. uipborism* de cogn. & cur. mortis ^fc. en aldaar gemeld , de- zelve op gelyke v^yze te hebben zien ontftaan , z'o'oweldes zomers als des winters ; en nu en dau zelfs in reeds bejaarde i^annen zoo wel als vrouwen. Hy had zich dikwyls verwonderd over het fchielyk verdwynen, en de van gelyken onverwagte wederkomst van deezen'riirOag inweinig uu'ren; waar van hy een voorbeeld in een vrouw van vyftig jaaren opgeeft. 3 K a. 148 Van de Zicttcn , welken ult de Natuurlyke fpeure , krygen denzelven niet van eenigen ver- hictenden drank, maar alifqut ulia 5reo$* . LVJ1L Dus in 1771. ruim een dcrde , en in 1772. byna da hclft kinderen. Ook in het laatstgemelde jaar 1 19 menfchen, en daar onder 75 k'mdcreii mcer , dan in hec voorgaaude jaar Gejieldheid van het Fadcrland voortvloeijen. 149 . LVIII. De Ziekten van het Quartier van NYMEGEN ( a ) zyn even dezelve , als die ( . LVII. ) van de ftad Nymegcn zyn opgege- ven , namentlyk , fereufe Zinkingen , Rheuma- iismi 9 TuJJes, Odontalgia , Qip'Aaialgte, geftorven zyn; onaangezien men in 1772. een vry fraaijep zomer en najaar gehad hebbe. - Van waar nu een zoo zigtbaar verfchil in het g-etal der doodcn ontftaan zy , zal .men met lang behoeven te vragen, wanneer men overwcegt, dat : 1. De evengeinelde fraaije zomer en najaar de vaste dee- len hebbe losgemaakt , de vogren ontbonden , en de lichaa- men voorgefchikt tot de Rotkoorts ; (weike tot noch toe te Nymsgen geregeerd heeft , en door ons gantfche land meer .algemeen fchyat. te worden). Want in het jaar 1772. heb- beh de Vlek- en Rot-koortfen , vooral ouder de fchaainele gemeente , met yernieuwde en zelfs vermeerderde kragteu dermaate net hoofd opgeiloken , dat de Heer [DE MAN] fpmtyds zes en zeven , daar'aan in een huisgezin (1773.) liggende , geteld hebbe , terwyl by echter geenen lyder ver- loor , welke door deeze ziekte bezogt , zyne hulpe by tyds gevraagd hadde. - Ook waren onder de geenen , die door deeze Rotkoorts werden aangetast, yeeltyds armewerk- lieden , welken te veel eerzuchts bezaten , om zich of aan de Diaconie , of aan de Wykmeestcren tot noodigen onder- ftand aan te geeven ; doch echter geen middelen hadden , om van Doftor of Mcdicynen gebruik te'maaken , en dienvoigens zonder bekwaame hulpe der kon^t gebleven zyn. 2. Dat, wanneer zulk eene algemeene ziekte hcerfcht , welke beide ouden en jongen aandoet , het niet te verwonde- ren is , dat de laatften den grootften tol betaalen ; en alzoo het getal der geftorvene .kinderen in deeze twee jaaren^oo merkelyk verfchilt : want , Zyn de meeste menfcheri van gedagten , dat^er voor de kinderen , ziek zynde , niet te doen is , maar $e natuur zich zeive redden moet , en dienvoigens bekwaame en tydige hulp verzuimen in te roepen. fc. Weigereti de meeste kinderen de verelfchts middelen in tQ neernen, K 3 j 50 Van ds Ziekten , welken ufa de Naluurlybe gina 9 Pleurhides &c. catarrhahs : gelyk ook Rotkoortfen ; welke op de eene plaats en tyd Sporadic^ en op de andere Epidemice gevonden worden. En die laatfle had in December 1771. met nadruk plaats in het dorp Druwet 9 tusfchen Maas en Waal ; werwaards de Heer DE MAK, toen, op nieuw en hoog bevel. van Han Ed. Mog. de Gedepateerde Scaaten deezes Quarters werdt afgezonden , en aldaar beyond ; : dae c. Worden hunne zlekten , dewyl zy veeltyds niec klaa* gen konnen , waar het hun fcheelt , te laat gekend en on- dcrkend. Terwyl in *t gemeeii deeze tedere fpruiten in hunne tedere jaaren , veelvuldige krankheden , waar aan volwasfenen zelfs niet onderworpen zyn , ondervinden moe- ten : gelyk de fterflystcn bevestigen, dat de gevaarlykfte lecf- lyd beneden de vyf jaaren zy. 3. Dat dezelfde ziekte met een gelyk geweld, het volgen- de jaar door , hebbe gewoed : en als toen den meerderen en mindereii Burgerftand mede met onaangeroerd gelaaten heb r be ; maar onder anderen ( J t geen zyne opmerking verdient) in eene zekere familie , binnen den tyd van zes maanden , zeven perfoonen wegfleepte ; maakende daar door , in het overige van deeze Proviucie en elders, -zoo veel geruchts , dat fommigcn zwaarigheid frellende , binnen deeze muurep, zelfs aanflonds buiten de poorten , ( waar mede het Berigt van Doeshirg ( * LX.) overeen- ftemt , ) is deeze ziekte ook vry gemeen ; en verder door de geheele Provincie op plaatfen , alwaar nooit overftromingen gevonden worden ^ dewelke omftreeks Campen en ffasfeh het meest plaats hebben , die dan mogelyk het hunne toe- brengen. - 3. Febres fcarlatwd , Etyfipelas, en eeni-* ge andere uitflag heeft de Heer [J. H. STOLTE] nu en dan waargenomen ; ook die ziekte , wel^ ke Prof. DE HA AN {Divifwn. Febr. pag. m . 7. ) befchreven heefc : doch die veel heviger te Weenen , dan in OVERYSSEL gevoeld werdt, Te Zwol regeerde in het jaar 1774. (c) 9 ee- (c) Volgens fchryvcn van den Hecr [Dr. DE MAN] van den 6. November 1774. aldaar ontbodcn zynde. Gefteldhcid van bet Vaderhnd uoortvlocijen. 159 eene ziekte, welke men Roodvonk noemde, en waar aan veele menfchen flierven. Uit het relaas, [zegc die Heer, 'tgeen my daar van ge- daan is,] kan ik niet anders bemerken , dan dat het de befchreven Rotkoorts te Maurik , ( .' LVII, LVIIL) geweest zy , met de purpura ru- Ira , of roode gierst - puistjes , anders Frieze! genoemd , verzeld. Daar wordt nog veel bloed vergoten , en fpaarzaam braakmiddelen , rnaar veele purgatien gebruikt : Utinam ocyus fape- rent. " Waar mede de gedagten van den Heet [ STOLTE] in het bovenftaande Berigt , (in data den 10 Odober 1773.) infteramen; te weeten: 5, [De Burgermeester FEITH] plagt veel van den Friezel te fpreeken. Ik heb die Ziekte nooit gezien , en twyffel of zyn Wei Ed. Geftr. ook eene Febris fcarlatina urticata , of anderen uitflag voor de Friezel , welke de Febris mi/ia- ris is 5 gehouden hebbe." [In het najaar 1775. werdt die wederom vernomen. Zy was minder goedaartig , dan die by SYDENHAM voorkomt ; maar niet zoo kwaadaartig , als die van den Heer DE HA AN , Lib. citat. pag. 25 , 25. van 'sHage befchreven is]. . LXIII Deeze Ziekten (. LXIL i $ 2 , 3 , 4. ) worden wel gedeeltelyk aan eene vog- tige lucht , en eene fchielyke verandering des weders , zo by dagen , als by nagten , toege- fchreven , welke men overal in het voor- en na- jaar 160 Van de Ziekten , welken nit de NatiturlyJd jaar in deeze Provincie heeft , vobrnaamentlyk te Campen , te Ziwlle 9 te Vollenhovcn , en in de nabuurige aan zee gelegene plaatfen ; bene- vens de vogtige uitwaasfemingen van de laage moerige landen daar omftreeks 3 en te Has felt enz. beneden by den laagen Grond nader te be- fchouwen : terwyl de ryp met de luchtsgefteld- heid , de landlieden veel aan die ziekten ( . LXII. i.) doet onderhevig zya ; ondcr welke? men , om die zelfde reden , dikvvyls een ligte koorts , verzeld met zwaarte in het hoofd, pyn in den rug , in de armen en in de beenen 5 uit belette doorwaasfeming ontftaande , waarneemt 9 welke zy Roos noemen. Waarom men uit diet zelfde oorzaaken bastaard long - ontfteekingen , Peripneumonitf nothtf ? onder oude lieden , om- ftreeks de aan zee gelegene plaatfen vondt. - De Kinkhoest heerfeht op fommige tyden onder de kinders algemeen , langzaam van de eene plaats tot de andere voortgaande ; en na verloop van eenige jaaren wederkomende. Moge- lyk 5 denkt men , do^n dezelve oorzaaken , wel- ke de morbi catarrhales voortbrengen , iets toe deezen hoest ; fchoon dezelve in de maag haa- re voornaamfte zitplaats hebben , en , door de middelen hier op te beftuuren , best ^eneezen worden. Men gelooft ook niet 5 dat dee- ze luchtsgefteldheid , het water en de gronden , of het voedfel en de levenswyze iets toegebragt hebben tot den rooden loop , welke in het jaar 1747. Cefleldheld "can bet Fader land voortvlocijen. 161 i 747. te Zwolle in den voorzomer begon , en voornamentlyk in deeze ftad > zynde te Deven- ter , in 't geheel niet , en te Catnpen veel min- der waargenomen wordt , grasfeerde ; en zoo doodelyk voor eene menigte menfchen was, Waar van bened'en by de Zaaken 9 die van bu'i- ten aangebragt ivorden , nader. - De Rood? Loop van Catnpen in 1736. is door Dr. VALK ; in een Nederduitfch Traftaatje 1745. te Haar- lem gedrukt; en die van Zwolle en Gemmuiden^ door Do&orBoDDK, mede in het Nederduitfch befchreeven ; en beiden van den Heer DEGNK& door eene omftandige aanhaaling vermeldc (^/). De dooden * lyst van Deventer federt het jaar 1743? en van Zwolle federt het jaar 176.^. benevens een lyst van zieken , welken een ze^r kundig Doftor te Oosttnarzum en daaromftreeks van Mey 1772. tot Maart 1773. behandeld tieeft , zyn in de Bylagen op de letters M. N. O. geplaatst : waar uit men over het bebop der ziekten aldaar eenigernolaate oordeelen kan, * (ci) Hijjtoria.Medwti de Dyfenteria cwstagiofa qua 1736, inagi g* in vicinis cjus pagis grajfata /&. 'Trafe6t. ad i?54*. Pag. 77? 3155 & 2^11. fc; XFIIL Dee!. Over de Ziekten , wclken uit de Natuurly%$ ' Van den NEDER-RHYN en van de BETUWE. . LXIV. De Berigten van Arnhcm en Wagmingtn worden ingewagt ( e ). Van Wyk te JJuurftede heeft men geenen kunnen beko- men. Inmiddels kan ik , volgens fehryveii van den Heer [DE MAN] by voorraad i . Voor zeker berigten : dat waare ont- fteekingen aldaar zelden werden vernomen , maar dat de meeste ziekten van eenen catarrhalen aart waren ; " 't geen met de berigten van Nymegen en de meeste van deeze afdeeling , ten vollen dvereenftemt. a. Van Cuknborg worden die gezegd niet beflisfende te zyn y om daar iets met zekerheid tot het geheel uit op te maaken ; naardien het twyfFelagtig is , of eene ziekte , welke een klein- der^aantal menfchen treft , den nftam eener al- gemeene ziekte verdient : terwyl Historien van "yolkziekten in kleinder fteden , en min uitge- flrekte landflreeken , uit weinige waarneemingen (e) Wat moeite de Heer MARTINET , en daar na de Heeren DE MAN en STOLTE hebben aangewend , om my tot een vollediger opgave van deeze Stad en DiftriS in ftaat te ftellen , zoo is alles door de drukke praftyk van een der jfejculapen aldaar , dikwils hier om verzocht , agterwege ge- tleeven ; 't geen anders met weinig o-milag gemafckelyk had kunnen gefchiedea/J Geficldheid van bet FdcleYhnd voortvloeijefi. gemaakt , de Geneeskunde dikwyls te veel ver- warren , en gebrekkige regels aan de hand geven* Alleen herinnert men zich niet , in de laat- fte 30 jaaren binnen Culenborg uitflag te heb- ben gezien , die den naatn van Petechien on- twyffelbaar verdiende. De Heer C. A. KLOEK- HOF heeft de geleerde Waereld niet min , als hec Vaderland , met zyne 200 fraaije als geleerde Verhandeling van de doorgaande ziekte in 1741. te Culenborg, onder den titel van HiftoriaFebris epidemics Culenburgenpum , anni M.DCCXLL Trajeft. ad Rhen. 1747. verpligt. [ Na alle hoop , in weerwil van veele aan- gewende moeiten en kosten , opgegeeven te hebben , doet zich eindelyk de Heer Dr, J. T. VANDER VEECHEN , toevallig met het volgende berigt op (/). i. Te Arnhem , Veluwe, Vehiwen-zoom<> enz. en in de Betuwe, zyn thans geene byzon- dere Ziekten van buitengewoone Koortfen ; als hier en daar eene tertiana, Rheumaiismi^Pleu^ ritides en Peripnetifnonfa ; doch alle ligt in hec geneezen- Deezen zomer had deeze Heer een enkel huisgezin gevonden , door eene Rot- koorts , of Febris putnda , aangetast ; dewelke by dat huisgezin gebleven is : des men de lucht 1 niet (/) In dato den 21. September 1776, L s 164 Van de Ziekten , welkcn nit de Natuurlyke met zoo zeer , als wel de ongefchikte levenswy- ze , welke ontaarting in de Gal en daar uic voi- gende Diarrhoea putrida te wege brengt , v.oor de oorzaak deezer aanfleeking te houden hebbe. a. Thans waren *er verfcheide intermittee- rende Koorcfen , die wel niet zuiver afliepen 5 naardien zy geen ftreek hielden ; eehter waren zy zonder den minften uitflag , ofte gelykenis naar fetechien. 3. ' Febres eryppelatofie waren in het geheel dit jaar niet vernomen. De meeste Ziekten in deezen ftreek (i.) ontftonden meerendeels uit eene ruwe en flegte levenswyze 5 waar by de lucht het haare kan gevoegd hebben , zoo ate men uit het geweld der Kinderziekte oordeelen niag , die zich door de geheele Stad thans ver- fpreidde , zoo wel als in deeze rondom liggende gewesten ; en die zich niet wel liet geneezen , em dat deeze ziekte het meest onder de Kinde- ren woedde , en wel meest met blaauwe en zwar- te vlekken verzeld ging , waar aan de meesten den elfden dag ftierven. De Inenting ging 'er fterk , en met Jucces in zwang ; alzoo dat de Soldaaten , deeze kunst mede magtig zynde , hunne Kinderen zelfs inenteden met een naald en draad, waar door men meende, dat het groot gewin der Inenting zoude afflaan. " ] . LXV. Gejleldbeid van het Faderland voortitloeijen. 165 . LXV. In de Betuwe vveet men buitent overftroomingen , weinig van tusfenpoozende Koortfen , die op een' gezetten tyd van het jaar plaats hebben. Alleen meldde de Heer [R. G. BARTZ, 17 *i 73. voorheen Predikant te Ommeren eflz. thans te Leerdam~] , dat 'er voor eenige jaaren een foort van aanfteekende ziekte hadde plaats gehad , van pyn in de keel verzeld ; en dat maar op weinige dorpen. In het jaar 1771. hadden tusfenpoozende Koortfen in de Eetuwe geheerfcht , met groote benaauwdheid gepaard , zoo dat de menfchen tot ftikkens toe benaauwd waren , welke men waarfchynelyk aan de overftrooming van de Betuwe in de jaaren 1770 en 1771. toefchreef. Gelyk men dit be- neden by de laage Landen omftandiger zal kun- nen nagaan. 1. Te But en heeft men na de overftroo- ming 5 in den winter van 1769 en 1770. eene Rotkoorts gehad , die veelen wegfleepte. 2. De kwaadaartige Rotkoorts te Maurick op hoog bevel door den Heer J. M. DE AN , in de boven aangehaalde Verhandeling , . LVII. 2. not. p. ) befchreven. L 3 Vm 1 66 Van de Ziekten , wcltyn wit de Natwrlyko Van het Land van ARK EL en de VYF HEEREN LAND EN. .- LXVI. In het voorjaar vindt men hier gemeenlyk veele menfchen aan continueele , re- mitterends alle - en anderdagfche Koortfen 5 en fomtyds uitflag- koortfen , ziek liggen ; ook wel aan ligte Inflammation in de keel en borst onder- worpen ; veelen aan Diarrhosa , en in hec na- jaar ook aan veele keel- en borst -ontfteekingen, verkoudheden , fterke hoesten , rhtumatique py- nen en continueele koortfen onderhevig ; doch de meesce ziekten zyn hier niet kwaadaartig , zeldzaara epidemifch ; en wanneer 'er die al ge- vonden worden , duuren zy gemeenelyk niet lang ; verfchillen ook in 't eene voor - of najaar zeer ; het welk van het veranderlyk faifoen af- liangt. En dat hier niet veele gevaarlyke ziekten plaats hebben 5 wordt verzekerd uit de jaarlykfe fterflysten te kunnen worden opgemaakt, als die het eene jaar van het andere weinig van elkanderen verfchillen. Het beloop der ^iekten van deezen nazomer , uit Gal - of Rot- koortfen met wormen verzeld , wordt met ver- langen te gemoet gezien. [De Heer Dr. A. BLOM heeft zich , op myn verzoek 5 door den Jleer G. KOLFF, thans emeritus Predikant te de moeite wel willcn geven,, deeze ziek- Gefleldbeld van bet Vaderland wortoloeijen. 167 te enz, mede te deelen : en vermits dit berigt veele byzonderheden , de ftad Gornichzm be- treffende , behelsc ; zoo hebbe ik liever dit ftuk in zyn geheel in de By/agen, letter P. willen plaatfen , dan van het zelve hier ene gebrekki- ge inlasfing maaken. Men kan uit het zel- ve zieh een nader begrip vormen van de ziek- ten , welke jaarlyks rain of meer aldaar worden vvaargenomen. ] [ . LXVI*. Van de VyfHeeren Lan* den heeftde Heer Dr. C.'P. SMITSBERGEN, die te Leer 'dam , enindezelven, de Geneeskonst oeffent, het volgende berigt gegeven (g 4 ). i. Waterachtige landen in deezen (Ireek, ja zelfs dezulken , die federt veele jaaren niet ge- inundeerd zyn geweest, veroorzaaken by de op- gezetenen veele jcorbutigue Ziekten , Peripneu-* monitf nothtf en Morbi catarrhales : in tegen- deel kwamen Btemoptoe , Pleiiritides , Peripneu- moni& vettf , Phrenitides , Paraphrenitides 5 en Angina inflammatory , fpaarzaam voor. De 'omitus cmenttis was daar en tegen dikwyls on- er de Lyders vernornen , zoo wel als de An- fungofa , altoos eindelyk met een doodelyk gevolg : waar toe mogelyk het misbraik van Coffy C g ) Door den bovengemelden Wel Eerw. Heer R. Q, BARTZ, in dftto den 21. en 22. September 1776. L 4 i6B Fan de Ziekten , welkcn mt de Coffy en Thee , als de GlanduJa oefophagi ver- zvvakkende en relaxeerende , ten laatften zooda- nige jtingeuje uitwaflen verwekt , onder de voor- fchikkende oorzaaken kunnen geteld worden. 2. Wat de Rotkoortfen aanbelangt, derzel- ver getal zoude groot zyn , als men de Chirur- gyns gelooven konde , die dikwyls eene Ephe* tnera by den gemeenen man daar voor willen doen doorgaan. Wat my betreft , fchreef ,de Heer S M i r s B E 11 G E N , ik heb 'er nog weinige ontmoet , als in het jaar 1764. te fleikoop , als wanneer de Lyders by den eerften aanval huive- rig en rillig vverden 5 met daar op volgende vlie- gende hitte, De pols was byna als die van eeq gezond menfch ; de tong zagt, vogtig, en met eene geele groene korst bezet ; aanltonds volgde *er eene fchielyke verzwakking op. 3 . Morbi endetnici heeft men hier niet , ten 7-y men de Scorbutus hier onder rekenen wil , maar eptdemid thans veel. Sedert Augustus zyn hier veele Febres intermittentes autumnales ge- .weest 5 die de aandagt van deezen Heer meer dan op voorgaande jaaren hebben gaande gehou- ^ien (/?) Jn den beginne lieten zy zich be- (&) []Dit is (lit jaar de algemecne klagte , niet alleen vaq ^3e voorjaars-kotytien (. LXVIII. 4 V ) , maar pok van de jiajaars-koortfen , als uit verfcheidene volgende jfrtikefa , en snync eige bevinding aan den LeUfcndam , te Feorlturg , en gcpige \yeinige albier in 'tffage gebleksn is, ] Gefleldheid van let Faderland voortvtoeijen. zwaarlyk van eene Febris continua onderfchei- den , wegens haare langduurige en verdubbelde aanvallen ; vermits zy naauwlyks tuflenpoos- den , of de koude en koorts verheften zich ter- ftond vvederorn , dewelke eindelyk begmnende zagter te worden , en te intermttteeren , haare waare natuur deeden kennen. Genoegzaam alle lyders klaagden over zwaare hoofdpyn , bitter- held van den mond , met eene vuile beflagen tong , en af keer van eeten : alle kenmerken van eene materies putrida biliofa in de eerfte we- gen , die naar binnen gevoerd zynde , de oor- zaak der ziekte uitmaakte : om welke reden de Fomitiven uit Ipecacuanha , Tartarus emeticus en Oxymel fcllltimim nu en dan herhaald , een ongelooiFelyke menigte bedorven gal van onder en van boven ontlasten, met uitneemend effeEf; ja dikwyls met gevolg van eene volkomen her- ftelling. By fommigen werden na den zesden of agtlten dag > h#morrhagi& narmm vvaargeno- men; en in Jexu fequiori de menftrua (/) met goed gevolg : daar in tegendeel de aderlatingen meer nadeel dan vrugt deeden. By Vrouwen , in welke de Heer SMITSBERGEN wist, (O Aan den Lcidfendam vloeide in Augustus eene Vrouw Jia den dood , dewelke aan de gevolgen van eene Febris ca- tarrbalis , waar in het bloed fterke bewyzen van ontReeking hadde gegeven , nogthans met alle tekenen van eene volko- mfi cri/zj, op den 9. en u. dag in de Urine , fulcomatoft , waar tijt zy bntwaakende door eene hevige ftuiptrekking , eyerie^- was, 1 70 Van de Ziekien , welken mt de Natuurlyke deeze fluxus naby was , en die klaagden over fpanning in den nek , of pyn in de lendenen , tragtte hy deeze ontlasting te bevorderen , niet door zoogenaamde Emmenagoga , om dat de meesten de Impetus en Velocitas circulationis vermeerderden ; maar door Emo/lientia laxantia toptca, Epispaftica, pediluvia 9 friffiones partiuni inferior um , altoos met gewenfcht Jucces. 4. De Recidivtf fporadica hadden om dee- zen tyd hier nog plaars. Deeze Heer had 'er fommigen onder handen , by vvien de Kcorts , door al te vroegtydig gebruik van de JSjna , geftipprtmeerd was , en die thans eene tertians duplex hadden. Deeze elendige menfchen ^ ( dus luidt het berigt , ) gaan en ftaan kvvynen- de, klaagen zeer over . benaauwdheid voor hec hart, en pyn in de maag. Hy behandelde ze niet anders als door openende en refolverende middelen , doch in de geneezing vorderde zyn Ed. tot nog toe weinig" (4)]. Van Best flaagde ik in bovengemelde plaatfen, na iterative ontlastingen van boven'en van onderen, met een fterk decoc- tum cortids Peruviani , onder welker gebruik de LydeVs eerst wel fchenen agteruit te gaan , zoo dat eenigen alswezenloos en fommigen doof werden ; maar door het beftendig en aan- houdend gebruik volkomen te regtkwamen. Gelykde ziektp in eenigen , als een bewys van de onvolkome crijis , door de Sprouw fcheidde , onder welken ik niemand verleoren hcb. Het volgend kwynen werdt in behoeftigen door ^len foort van Spiritus Minder eri , uit gemeenen A zyn, of Wysi , met gezuiverde ? ten miaften' vvitte , Cineres cfayeilati Gtjleldhcld van bet Faderland wortoheijen. Van den ALB'LASSERWAARD. . LXVIL Wegens den Alblasferwaard berigt men , dat de inwooners , als meest aan de dyken , en dus hooger land , dan in de fte- den en doorgaans ten platten lande , bewoonen- de , zeer weinig aan ziekten onderworpen zyn. Aithans zouden hier geene gewoone ziekten in het voor- of najaar , buiten Verkouwdheden , plaats hebben , ten zy het land gzinundeerd, of met water bezwaard ware : gelyk in den winter van 1770 en 1771. wanneer men veele brandi- ge Koortfen 5 Kinderpokjes en ontfleekene Pieu- risfen in de borst en elders befpeurde. - - Door het bewoonen van dit hooger ftaal , zouden dee- ze menfchen wel minder aan de gevolgen van 5 t bewoonen van eenen laagen en vogtigen grond onderworpen zyn ; uitgenomen de Roos , die nog al veelmaalen onder hen plaats heeft , doch zelden van gevolg is : dewelke by de verkoud- heden enz. gevoegd , het beftaan der Morbi ca- tarrhales , en de apparatus primamm viarum . XL VII. ) enz. bevestigen. - gefatureerd, beftaande ; en lepelsgewyze, met 3 of 4 deelen water verdund iiigegeven , deorgaans naar vvenfch over-* >vonnen. - 1 172 Van de Ziekten , welken ult de Natuurlyfa Van den LOPIKER WAARD , het Land van STEIN , den omtrek van dien y en dm KIUMPENER" WAARD. . LX VIII. De Berigten van deeze ftree- ken zyn als volgt : [ i. Te Tsfelftein en daar omftreeks heer- fchen in den winter en in 't begin van het voor- jaar veele catarrhale en rheumatlque Ziekten , pnder welken, in omtrent 6 jaaren aan den -Fleer Dodlor J. E. LYKLAMA A NYEHOLT, die het berigt hier van , ter vervulling van het openftaande gebrek, zeer geredelyk (/) gege- ven heeft , weinige zuivere inflatnmatore zyn voorgekomen. Daar in tegendeel de meeste Koortfen , zoo in het voor - als najaar , vry zui- ver fntermttteeren , en in het najaar van het gal- agtige foort zyn. In het laatst van het jaar 1770. tot in den winter van 1771- grafleerden hier by aanhoudenheid in - een - loopende Gal- koortfen/ die zeer tot Rotkoortfen neigden ; en veele patienten laboreerden aan wezendlyke Rot- Jcoortfen , by de meesten met petechien verzeld. Deeze waren zoo befmettelyk , dat het zelden gcbcurde 5 dat als 'er een in een huis aan ziek Mi'i , TN . ! \ T olgcn fchryven var? den 4. Augustus 1776. ] Gtfteldbeld van let Vaderland voortvloeijen. kg , het ganfche huisgezin niet aangetast werde. , Zelfs die maar eens of tweemaal by de zie- ken kwamen , werden ziek. Sedert had die Heer dezelve byna in het geheel niet meer vernomen. " ] [2.] Te Oudewater hadden , behalven de gewoone voor- en najaars- koortfen , federt 5 a 6 jaaren (/#) veele Rotkoortfen plaats gehad , die zeer brandig en zelfs befmettelyk waren. - Ziekten, ait belette doorwaasfeming , zyn hier^ gelyk in alle wateragtige landen, vry gemeen. [3. De voor- en najaars ziekten worden a. ) Van Gouda mede opgegeven in Febres vernales en autumnaks te beltaan ; terwyl de Morbi inflammatorii , als Phrenitides, Angina, Peripneumonia , Pkuritides, Co/ica mflamma*- toria, Rheumatismi 9 enz. hoewel die meesten- tyds des winters en in het voorjaar regeeren 5 nogthans door het geheele jaar gezien worden ; naardien de fchielyke verandering van Weder daar zeer veel invloed op heeft 5 en men alle tyden van het jaar in dit land aan die verande- ringen is blootgefteld. Wat voor het overige de Febres continue iiiflammatoria betreft , welke niet plaatfelyk haar voornaamfte geweld oefFenen en na die plaats genoernd worden , zyn alhier niet (T) Volgens berigt van Dsctmber 1771. * Ziekten , welken ult de Natuurlyke niet menigvuldig , hoewel 'er nogthans meer daft eens inflammatore Ziekten behandeld worden > welke niet tot een der bovengemelde gevoeglyk konden gebragt worden. En wat voor het overige den aart der ziekten betreft , zoo leert de bevinding , dac de voorjaars ziekten veelal overhellen tot het infiammatore ; en in de be- handeling daar op acht moet gegeeven worden , niet tegenftaande men te gelyk moet zorgen , dat de eerfte wegen van hunne bedorvene ftof- fen ontlast worden , en in zoo verre eenigzints gemengd kunnen worden gerekend. Daar en bo- \ T en intermitteeren de Febres intermittentes veel al vry zuiver , zoo men dezelve behoorlyk be- handelt. Daar en tegen loopen de Febres au- tumnales zoo zuiver niet af , maar moeten veel al onder de naam van Febres tertians duplices , of Febres continue remittentes gebragt worden , gaande ook wel tot Febres maligns over, en verdienen fomtyds zelf den naam van Febres ter- tians maligns ; die dan in den beginne wel af- loopen ; maar ook indien men niet op zyn hoe- de is , in een of ander acces , doodelyk zyn. Deeze kwaadaartigheid der najaars koortfen heeft niet altoos plaats , maar is voornamentlyk geble- ken in den jaare 1761 en 1762. wanneer dezel- ve epidemifch grajfeerden : van welke de Heer Dr. A. VERRYST (die dit omftandig berigt (w) zoo (n) [In dato den 31, July 1776.3 Gefteldheid vam let Vaderland voortvloeijen. 175 zoo gunftig als volvaardig my wel heeft willen mededeelen) in zyne aantekeningen (Jub titt. A.) in de Bylagen letter Q. ons onderrigt : na welke jaaren men tot heden in deeze Scad geene zoo veelvuldige kwaadaartige Najaars koortlen gezien heeft ; hoewel jaarlyks alhier eenigen van die kwaadaartig foort getrafteerd worden. Wat nu de Febres maligns cum petechus ,- enz. betrefc , ( waar omtrent ik onderzoek gedaan hadde , ) zoo herrinnerde zich deeze Heer twee aanmer- kelyke Epidemien , die geduurende zyn prafiyk te Gouda gezien werden : en welke ziekten on- der den naam van Febres putrida maligns voor- komen : omtrent welke eerfte Epidemie in den jaare 1763 en 1764, die Heer zich refcreerde aan zyne aantekeningen (fub litt* B. ) , in de Jiylagen letter R. gevoegd. En welke tweede Epidemie, van het begin van den jaare 1773. tot de Lente van den jaare 1775. geduurd heb- bende , in veele opzichten overeengeflemd heeft met de voorgaande , nogthans met dit onder- fcheid , dat de Cortex Peruvianus en de Vefi- catoria met grooter fucces zyn geappliceerd dan in de voorgaande ; en dat na het beteugelen van die gevaarlyke ziekte , de volkomen herftelling veel fpoediger gevolgd is : ook werden 'er uit- wendig veele abfceQen en gangr&ntf gezien , die men critics noemen mag , herflellende de Lyders daar op zeer gelukkig. Aphttf ihtus- fchen zyn zeldzaamer in deeze , dan in de vo- rige 176 Van de Ziekten , welken nit de Natuurlykc rige geweest; hevige Convulfiones hebben daar en tegen in den Heer VERRYST zelven en in anderen in ftatu morbi plaats gehad. Voor hec overige is het aan deezen Heer overtuigend ge- bleeken , dat deeze ziekte zoo wel contagieus geweest zy , als de eerfte , niec alleen in ande- ren , maar ook in zyn Ed. zelve , die door het geweld derzelve in de maand van Augustus van het jaar 1774. in het uiterfte gevaar gebragt was: maar door de wyze diretJie van den wydberoem- den Hoogleeraar VAN DOEVEREN, gelukkig herfteld werdt. By eenigen waren Petechien gezien , hoewel derzelver getal ten opzichte der overigen gering geweest zy. Voor het overige heeft deeze Epidemie , zoo wel als de voorige , voornamentlyk de onvermogenfte ingezetenen aangetast , waar van de redenen ligtelyk kunnen worden opgemaakt , zynde dezelve voor veelen doodelyk geweest (0). . De Co) [De Heer VERRYST fchreef my, by vryze van Supple- ment , den 12. October dcezes jaars , wanneer dit blad ge- drukt werd , het volgende : M Wat deeze Stad betreft, zoo liebben wy dit jaar meerder Voor- en Najaarskoortfen gehad , dan ik federt den jaare 1761 en 1762. alhier gezien hebbe. Die , van dit Voorjaar , zyn wederom zuiver tntermitteeren- dc geweest, en van geene kwaadaartige gevolgen , op de ge- woone wyze , met eenen goeden uitilag behandeld : maar de Koortfen van dit najaar zyn kwaadaartiger geweest , dan ik dezelve federt de bovengenoemde jaaren getrafteerd heb- be ; het welk over het algemeen moet verftaan worden. 'Er zyn *er geweest met eene zoo fchielyke verzwakkinge , dat ik op het tweede acces den Cortex heb moeten geeven : waar om- Geficldheid van bet Faderland voortvloeijcn. 177 De Febres fcarlatina eryjipehcea hcbbeti tentyde van deezenHeer eenenandermaal gere- geerd , maar niet kwaadaartig : hoewel zyn Ed. in den jaare 1771. berigt is, dat het Dogtertje van Ds. BLAAUW aan het Roodvonk overladen was ; [ welk geval de Wei Eerw. Heer BLAAUW , orn evenwel lets aangaande de ziekten van deeze ftad te melden , my omftandig ter diet tyd heefc tnedegedeeld , als die door den Wei Eerw. Heef J. VAN SPA AN tot het opgeven van een berigc van Gouda was verzogt : 'c welk ik echter toen niet heb kunrien verkrygen. ] c.) De omtrcat ik wederom ondervonden hebbe , dat 'er niets bet poeder van dit middcl te bovcn gaat ; en omtrent eene zoo groote kwaadaartigheid niets op den cortex Pemvianus , biri- ten het zelve te vertrouwen is. Drie 'Decorums van deezen Koortsbast , Op wiens deugd ik volkomen konde ftaat ma- ken , en wel yder van twee oncen , tot de colature van XIV. oncen , zeer lang gekookt^ na het tweede acces toegediend , en voor den derdcn aanvaluitgebruikt, konden niet beletten, dat het derde acces met eene zoo groote hevigheid te rug kwam , dat men niet anders dan den dood te gemoet zag , (u Jicatorien en een Enema , uit den cortex Peruvianus , het acces omtrent 12 uuren geduiird hebbende , de Lyder, zynde eea fterk man van omtrent 40 jaaren , tot zich zelven kwam , en de koorts remitteerde ; waar op hem terftond de cortex, in pulvere , en wel tot twee oncen in de remiffle , met een al- Icrgewenfcht gevolg door my werdt toegediend. ^ Heden is onder myne behandeling eene Juffrouw van 72 jaaren , de- welke federt ecnige dagen door een hevlg acces van Koorts, met gedunrige flaauwten overvallen werdt , aan vvclke ter- ilond, na het eerfte acces , niet veel fuccss den tirtex nus hebbe toegediend. "J Dccl M 178 ' Van de Ziekten , ixellcn uit dc c. ) De gevvoone voor en najaars Ziektett in de bygelegene Dorpen , Zyn veel al met die van de Stad overeenkomende ; maar ten opzich- te van de Febres inteimittentes autumnaks ver- dient aangemerkt te worden , dat dezelve in de Drooggemaakte Plasfen'en derzelver omtrek te Hazerswoude , Waddinxveen , Boskoop ? enz. federt eenige jaaren hevig gewoed hebben , waar omtrent de Heer VERRYST zich voornamentlyk tot deeze twee laatfte Dorpen bepaalde , om dat zyn Ed. de Lyders aldaar van tyd tot tyd zelve hadde gevifoeerd , en dus het beloop van die ziekten hadde kunnen nagaan. Noqit hadde zyn Ed. de Febres autumnaks intermittentes maligns heviger zien woeden 5 dan in de maanden Au gustus, Septembers Offiober van den jaare 1775. wanneer het grootfte gedeelte der inwoonderen van Waddinxveen en Boskoop doordezelvewerd aangetast. Zy vertoonden zich onder de gedaan- te van Febres tertians, Tertians dupliczs , Fe- Ires continue remittentes , Hemitritaeae , enz. De Aderlatingen waren veelal verderfelyk , en vverden in het geheel niet in het vverk gefteld. Na den eerften aanval gaf zyn Ed. een Etna i- cum of 'Laxans ; en op de minfte tekens van kvvaadaartigheid , ze!f dikwyls na den tvveeden sanval , den cortex Peruvianus tot twee oncen , ja zelf tot drie oncen in de eerfte 24 uuren , zonder het minfte nadeel. De Enemata uit den Peruvianus , daar dezelve van boven niet kon Gefteldhiid van bet Faderland voortvloelj'sn. 179 kon in gekregen worden , deeden ook uitmun- tenden dienst (/>), als mede de Veflcantia. De cortex Peruvianus tydig in eten behoorlyke hoe- veelheid toegediend , keerde zoo geliikkig hec gevveld van die kwaadaartige koorts af , dat alle de Lyders daar door behoaden vvierden , het geen die Heer wel vvenfchte ook te kunnen^etuigen dmtrent d Febres putridae malignae hier voor gemeld , gelyk de beroemde lerfche Dr. J SIMS in zyne fchoone Verhandeling Objervat. on Epi- dm. Disorders , pag* 273. Lond. 1773. vande Febres nervofae putridae , of malignae aangete* kend heefc 5 geen Lyder , aan wien de cortex Pert/vianus behoorlyk gegeven was , verlooren te hebben (^). ?.) Wat _ [Derwyzc flaagde ik allergewenfchcin deRorkoortfen van Overflacqid enz. in de juaren 1760-1763. en verloor J er gecnen, by welken ik tydig geroepen werd. Men zie myne Hiftoria Conftltutionis Epidemic cs , enz. Cap. II. fe. I. . xxix. not.fc. pag. 35, 36.] ' [ (?) In bovengemelden brief (not. o.) fchreef die zelve Ileer nog het volgende : ,, Ten opzichte van de koortfen in de Droogmakeryen: deceive hebben wederbm van dit najaar fterk geregeerd , en- regeeren nog te Waddinxveen en Boskoop , ook te Hazerswoude , Zsvenbuizen , enz. hoe wel tQ-JBoskoof en Waddinxveen niet zoo kwaadaartig als in *t voorleden najaar. Misfchien heeft daar ook toe gecontribueerd, dat ik aan de Chirurgyns van die plaatfen geraden hebbe , wanneer zy zien , datde koortfen van eenen kwaadaartigen aart zyn , terftond, voor en aleer 'er gevaar plaats heeft , na het geven van een yomitif of Laxans , tot den cortex Peruvians over te gaan , waar van de .Cbirurgyn SOUMAIN te Boskoop in 't voorieden Dajaar , en de Chirurgyn DE NICK te Waddinxvecn in dit na- jaar , met gewenfcht faeces , op myn aanraden , gebruik ge- niaakt bebben 5 wanneer zy door die koorts aangetast 4 orj M 2 hst I So Van de Ziokltn , txelkcn nit de Natuurlyh d. ) Wat de Febres putridae malignae in de omliggende ftreeken betrefc. 'Er heefc na de overftrooming van den Crimpener Waard , door de doorbraakindenLekkendyk, in 't begin van den jaare 1760. een Febris futrida ma/igna geregeerd , en indejaaren 1760, 1761, 1762, te &tolwyk , Befgambagt , Ammerstol , enz. , waar door veelen weggerukt zyn. Te Gouderak heefc 'er insgelyks in den jaare 1761. een Fe- bris liet tweede accss tot dezelve zyn overgegaan ; en dus niet al- leen gelukkig het gevaar ontweken , maar het gebruik van den cortex Peruvianus eenige vveken aanhoudende , en te ge- lyk eene voorziguge levenswyze "er byvoegende , voikomen herfteld gebleven zyn , en geene atteinte van recidiven gehad hebben. Ik denk , dat men in die plaatfen , alwaar dezelve in het najaar zoo hevig woedden , nog wel de cortex Peruvia- vms , als een Prophylaxis tegen de Febres continues rcmittentes , Febres tertiana duplices , of tegen die Febres tertian* foporoja zal dienen te gebruiken ; hoewel het te vreezen is , dat veele snenfchen , voornamentlyk op de Dorpen , gezond zynde 9 "bezwaarlyk tot eenige voorbehoeding van dien aart zullen te disponeeren zyn. Te Zevenbuizen in dit najaar een en ander- maal vifiteerende, heb ik aldaar ook diekoortfen aangetroffen. Behalyen in en omftreeks die Droogmakeryen , heb ik ook in dit najaar te Swammerdam , Bodegraven, Sluipivyk , Haaftrecbt en Gouderak , die Febres intermittentes malignce gezien , gelyk ook te Bsrgambagt ; hoewel het my toefchynt , dat dezelve aldaar maar eenige weinigen hebben aangetast , en niet zoo algemeen aldaar geregeerd hebben , als in de bovengcnoem- de plaatfen. Tegenwoordig behandel ik ook een Lyder even buiten deeze ftad , die my toefchynt een Febtis qiiartana ma- ligna te hebben ; waarom ik , na hem een Emeticum en laxens' gegeven te hebben , terftond tot den cortex Peruvianus ben overgegaan. De redenen , waarom in deeze remitteerende koortfen de ccrtcx Peruvianus zoo veel voortreftelyker uitwer- kingen heeft , dan in de Febres putridce maligna ,. kunnen ge- leezen wordeu by den grooten MOR.GAGNI de Sedib. ff cauf. Morb. Lib. V^ Epift. ixvni. pag. 441. n. 2 en 3 waar aan it my gedrage. Gefteldheld van bet Vadcrland voortvloeijen. 1,81 putridq tnaligna gewoed , waar van Utter. C. ) \n de By/agen letter R. eene aante- kening hierj by gevoegd is. Eindelyk in den jaare 1763- te Moordrecht.^] [4. Te Schoonhoven, in den Krimpener- waard aan de Lek 5 tegen over den Alblasfer- waard gelegen , zyn de meeste voorvallende ziek- ten, en niet die men nu en dan behandelt, den ganfchen tyd van het jaar , gaande en wederko- mende Koortfen , Phremtides , Angina , enz. Deeze Koortfen zyn , volgens de waarneemingen van den Heer Dr. W. VAN LIL (^) , (die deeze gaping , daarom verzogt zynde , ook zoo bereidvaardig als de beide voorige Heeren heeft gelieven te vervullen ) zoo wel in het voor - als in het najaar mflammatoor bevonden ; zoo dac zelf die geene , dewelke in het najaar aanvangen, en tot het voorjaar doorloopen , in den beginne meer van een ontfleekenden aart zyn , dan die in het voorjaar een aanvang neemen. Ook vondt die Heer de doorloopende Koortfen hartnekkig in de behandeling 5 gelyk dit voorjaar hem zulks nog geleerd had in een jongeling van 2 1 jaaren , welke in November van het verlopen jaar 1775. feeds een anderdagfche koorts hadde , hoe fterk hy purgeerde , en twee a driemaal adergelaten was , de aanval nogthans even vinnig bleef , 'c welk C?) C^' an den ji. Augustus 177^.] M 3 182 Van de Ziekten , welkw nit de Natuurlyte welk duurde tot in de tnaant M.aart van 1776. wanneer de Cortex Peruvianus, volgens de on- derftaande formule heiii gegeven zynde , de yierde fles eerst deeze koorts over won ( r ). a. ) In het voorjaar 1762. regeerde alhier in de Had een gelyke Febris maK*na cum pe- techtis , ( zoo als boven door den Heer Doftor VERRYST van Gouda enz. in 1763 en 1764. is opgegeven.) [ (r) R. Gortic. Peruvian. .ij, Rod. Serpettfar* Virgin. (ontrajerva a {S. Flor> centaur, min. FoL Trif-'ln fibrmi a. m. j. Sal. tartar. 13, Vini albi Gallici pint. iv. F. Dfco&wn. Omni lor a poculum.'] [Men heeft Jit jaar algemeen geklaagt over dc hardnckkigheid der voprjaars-Koprtfen , zonderling ook in 'sflage en deszelfs omtrek. Sommige woeddea tegen alle mi.ddelen ; terwyl de cortex Periiviamis , zelfs in de hardnek- tigfle , meer kivaad dan voordeel aanbragt : anderen daar ell tegen , met de medicynen ophoudende , genazen van zelfs. De gefchiktfte wyze was, raetpw/wr Cornacbini om den ande- ren dag te laxeeren , en tuflen beiden met Spiritus Mindereri of andere middelflagti'ge vogtenen zouten , als Sal Glauberi enz. voort te gaan. Qnder andere zieken behandelde ik deezcn zomer een behoeftigen Boerenknegt van Soetermeer, \velke federt den hcrfst van het Voorleden jaar aan een der- dendagfche Koorts gekwynd , zyn welvaaren vermedici- ncerd , en in plaats van te vorderen , een dikkcn , har-^ den en opgefpannen bulk daar uit bekomen hadde. Hy her-' flelde volkomen, zoo van de koorts, verouderde verfloppin- gen , en daar nit ontftaanen dikken bulk , door de 5pfri- tus Mindereri vtilgaris , boven reeds gcmeld, waar van hy. oolc alie uur een lepel, met twee of drie lepels water verlengd , innam , en met de tweedc flcs tot zyne voile en volkoiiiei?. gezondheid geraakte. ] Geflcldheid van bet Fader land voortvloeijen. 183 #.) In de ftede Nieupoort, gelegen in den Alblasferwaard ', was deeze ziekte hevig : Men vernam , dac die Lyders , welken doof werden , het fpoedigfte herftelden ( s ). De verdere Symptomata kwamen met die van Gouda , enz. overeen ; en de behandeling ter geneezing , op gelyke vvyze gefchiedende , herftelden de raees- ten. .) In den jaare 1767. regeerde 'er eene Febris bi/iofa , welke door emetica , in den be- ginne gegeeven , best te ondergebragt vverdc. d. ) In 1774. regeerde 'er eene Febris fcarlatma in de ftad , en was ook gemeen aan de overzyde van de rivier , te Grootammers en Langerak over LeL 0.) In 1775. openbaarden zich , na dat de intermtileerenae voorjaars Koortfen geeindigd wa- ren , continueek of aanhoudende Koortfen ; wel-' ke wel eens fchielyk afliepen , hoewel fommi^ gen echter lang aan dezelve fukkelden ; vooral , wanneer de Cortex Peruvianus niet overvloedig gegeeven werdt. f.) In die Jaar 1775. zyn in deeze Stad Schoonhoven veele Febres biliofa , als mede in t Langerak over Lek : de Lyders klaagen over walging , zonder braaken ; pyn of ligtheid in het hoofd ; de pols is klein en zwak ; de Lyder be- vindt zich niuen dan koud of warm ; de Tong (O Yergekfcen met , LXVI*. nom, 4. not. c. M 184 Pan de Zlckten , welkcn nit dc Natutirlybe ziet wit ; hy kan niet zweeten , is brandig ; de eetlusc is weg ; de Vrin helder ; by fommigen rood ; de mond heeft een bittere fmaak enz. (V). Deeze Heer had aan fommigen Emetka gege- ven , welke niets goeds deeden : best her- ftelde hy dezelven door Decora aperientia en Laxantia. Daar na gaf hy Mixtura uit Rheum met Abjbrbejttia & Salia [media] , vooral Sal Mirabilis Glauberi , met behoorlyk vogt gemengd. De Syropen in de Mixture walgden de Lyders , dus hy weinig van dezelve daar in deedt. - Na de zuivering van de eer- fie vvegen gaf hy den cortex Peruvianus in forma Decoffii , of in Pillen , na dat de lyders medicyr. nen gebruiken konden. In de thans gras- feerende Fe6res biliofae openbaaren zich op den 6. of 8. dag bladders met waterig vogt, by fora- migen op de armen of beenen ; meest op bedek- te plaatfen. Dan , zoo ras de lyders beginnen te zweeten , zyn dezelve weg , en laaten geene jeukte of eenig ongemak over. g. ) De Feirls quart ana werdt veel gevon- den onder de boeren daggelders , welker werk het is het land te bearbeiden , vooral in het voor- en najaar. De 'Rheumatimus valt mede dikwyls voor onder de boeren dykwerkers , yooral by inbraken of overflroomingen. &) Be- t] CO Gelykc zickten heb ik in dceza maand Augustus ea $eptcmber/m de bovcn^emelde Dorpen ( $. LXVI*. nom. 3. not. aO^'och weinigc ii\ 'sHags gezicu en behandeld.] GeJleUbeid van bet Faderland voortvloeijen. 185 h. ) Belangende de onderhoorige plaatfen , heefc de Heer VAN LIL in 1762. te Am- tnerstol eene Febris putrida , die in fommigen kwaadaartig was , en overeen kvvam met de bo- vengemelde in het berigt van Gouda ? behan- deld , welke van gelyken te Grootammcrs ? aan de overzyde der rivier vernomen werdt. Van de MAASSTEDEN. . LXIX. De meest heerfchende Ziekten worden van Rotterdam en deszelfs omtrek ge- meld te beftaan : i. In Verkoudheden , fkuritides en Pe- ripneumonitf notha , Angina 5 en Febres intcr- tnittentes , die hier ook zeer gemeenzaam zyn , byzonder in de lente en in den herfst. Febres en Morbi inflammaPmi veri zyn zeldzaamer. Buiten de dagelykfche en fchielyke verandering van de lucht en het weder , van warmte en kou- de, droogte en vogt enz. (. XL.), worden deeze ziekten voornamentlyk toegekend aan het openliggen der ftad , (vooral aan de Noord- en Noordwestzyde,) den vryen doorgang derluchc ^n baicengeraeene doorfpoeling van verfch en ftroomend rivierwater ; waarom de kwaade Kee- len hier ook meer Anginae catarrhales 9 dan waare ontfteekene zyn , en best zonder veelader-? Jaaten geneezen worden. M ^ la 186 Van de Ziekten , welken ult de Natuurlyke 2. Indejaaren 1771 ,1772,1773 [en 1774] zyn tusfen het derde en vierde gedeelte men- fchen , volgens de gemeengemaakte Doodlyscen in de Rotterdam fche Courant , aan de Teering , (zeker uit eene der voorafgaande genoemde oor- zaaken, of verwaarloosde verkoudheden , voort- gebragt ,) overleeden. Door dezelfde oorzaaken is eene belette ongevoelige uitwaasfeming ook meer gemeen. Waar aan ook misfchien al me- de dikwyls toetefchryven is , dac de tusfenpoo- zende Koorfen ligtelyk weder koomen : gelyk deeze in hec voorjaar beter met Sal pofychrest 9 Antlmonmin Diaphoreticum , en Rob Sambuoi > dan met cortex Peruvidnus geneezen worden ; ja onder hec gebruik van denzelven meermaalen wederkeerepi : zoo heefc'het tegendeel in hec najaar plaacs. 3. De nabuurfchap van deeze (lad met de Zeeuwfche fteden enz. door den menigvuldigen koophandel , dien zy onderling met elkanderen hebben , en die gelegenheid geeft tot over en weder reizen 5 acht men de zekere rede te zyn , dat de tusfenpoozende Koortfen , die zy vaak medebrengen , en daarom Zeeuwfche genoemd worden , in 'deeze ftad gemeenzaamer zyn dan elders : waarom de Galkoortfen en Diarrhoeae- f'utridae 9 volgens een ander berigt , onder de meest heerfchende Ziekten van deeze Clasfe ge* houden vvorden^ 3, En, Gefleldheld van bet Vaderland voortvloeijen. 187 4. En > offchoon 'er op den eenen tyd Hieer , en op den anderen tyd minder Rotkoort- fen , in Rotteidam worden gerneld voor te ko- jnen , zouden zy 'er nogthans minder gemeen zyn tfan in 's Plage C^O* Leiden, Haarlem en < De vergelykt.ng van de Doodlysten van deeze StaJ , tegen die van 'stfage , zouden dit kunnen beflifien , indiea die naauwkeurig (. XVI. not. y. ) opgenomen waren. Ivlen zie dezelven van beide deeze piaatfen in de Bylagen , letter S en T. en trekke *er dat gevolg uit , 't geen het ge- tal der Dooden oplevert. []En vermits ditgetal zoo merke- Jyk van elkanderen verfchilt , zoo heb ik , terwyl dit blad ter drukpersfe ftont overgegeven te worden , nader aan del) HooggeL Heere S. DE MONCHY hier over gefghreeven , die py op den u. Sept. 1776. antwoordde : w Dat men in het geheel geen llaat maaken kan op de doodlysten , ver r mits de Bedienaars ter begraaffenilfe de ziekte op de Secretarie irtVdr gisfing of beste weeten opgeven. In dit jaar had zyn Hooggeleerde , ten verzoeke van den Heer Secretaris , die daar bmtrent redres wilde maaken , zyn Wei Eds. gevoelen fchriftelyk opgegeven , en daar in op eene overtuigende wy- ze aanpetoond de onmogelykheid , om ooit daar in te kun- nei) reiisferen , behalven ziekten van eene kennelyke befmet- ting, of Epidemic? grasfeerende. Dus zyn Ed. my raadde geen befluit , dan wettig , daar uit te trekken." Myns we^ tens 'worden de lysten in 'sHage op geene andere wyze za- tnengefteld , uit welke het nogthans overtuigende blykt , dar, J -er minder Rotkoortfen in die jaaren zyn opgegeven : en zy zyn ook inderdaad weinig onder het betere deel der inwoo- neren. Ik heb federt het jaar 1768. dat ik in deeze plaat-s 'de geneeskonst geoeffend hebbe , Ctot de helft van dit jaar 1776.) maar eenmaal e'en, waare Rotkoorts met petecbien ge- zien ; maar eene waare Febrls nervea , en alleen eenmaal de Miliaria rubra, welke in dien tyd onder het gemeen , uitwy- zens de fterflysten , wel zulien plaat's gehad hebben : en dus kan het zyn , dat zulke ziekten minder onder het bereik van zoodanige Geneesheeren vallen , die over het vermogender gedeelte der inwoonderen de pradyk oeffenen- Want of- fchoon de oorzaakeii tot rotting in *j Hage, Leiden, Haarlem, ^n2, gefghikter mogten zyn, dan te Rotterdam , zoo is de' ge- I $8 Van de Ziekien , melken ult de Natuurlyfo en Am ft er dam ; ja zelfs had men in eene 35 jaarige praftyk geene bukengewoone ziekten ver- nomen. Das algemeen doorgaande Ziekten , behalven Kinderpokjes , Mazelen en het Rood- vonk , 'er zelden waargenomen vvorden : 't geen aan de bovengemelde gunftige ligging dier ftad wordc toegefchreeven. Waarom by tyden van befmettelyke ziekten in deeze landen , de Pest- ziekten zelve hier minder gevvoed hebben , en ook minder gevaarlyk zyn geweest. 5. Befpeurde men echter ten dien tyde, dat de Febres putridte veel meer in de binnenftad , dan in de buitenftad waargenomen worden , ora dat de meesten van de kleine gemeente vvoonen in de laage huisjes van de binnenflad , welken door het hoog opmaalen van het binnenwater , uit- neigdheid tot Morbi catarrbales , volgens bet berlgt zelve , a!- hier zeer getneen ; en de Gat- en Rotkoortfen , Scerbntus en Diarrbcsa putrida , volgens berigt van wylen den Hooggeleer- den Heer Prof. VV. VINK, de meest heerfchende ziekten uitmaakende. Dcwelke met de eerfte in een loopende , lig- telyk gelegenheid geven kunnen tot voortbrengen van zoda- nige ziekten onder het minder gedeelte der inwponderen , als in de volgende artikels van Delftshaven en Waardingen ftaan te volgen. . Welke oorzaaken door het groot aantal menfchen , waar van beneden ter zyner plaatfe , in kleine en bekrompe- xie wooningen , en meerendeels in ongefchikte wyken van de oude ftad , by die geenen , die by nom. 5. opgenoemd zyn , grootelyks tot het voortbrengen en vermenigvuldigen van die ^iekten kunnen medewerken. Voor het overige maa- ken de Tceringen een groot deel onder de jaarlykfe Dooden nit ; gelyk my de Heer J. LE FRANCQ VAN BERKHEY , vol- gens zyne otitfangene I^eri(jten , rerzekerd heet't zodunig t^ 3 Geftcldheid van let Vaderland vocrtvheijen. 189 uittermaaten vogtig zyn , en gelyk [ volgens fchryven van den Hooggeleerden Heere S. DE MONCHY] de Heer PRINGL.E overtuigend be- weezen heeft, dat niets nieer tot die ziekte aan- leiding geeft , dan die vogtigheid en gebrek aan vryen doortogt van de lucht door veele boomen. . LXX. Te Delfshaaven 9 Schiedam, Vlaardingen , enz. (als hebbende met Schiedam eene zelfde Jigging en levensmanier, in de vaart zoo ter Koopvaardy , als ter Visfery op Green- land , Ysland , ten Haring , Zalm enz. het fpin- nen in de lynbaanen , netten breijen , en taa- nen , buiten de Branderyen , enz. de gewoone bezigheden dier fteden- en vlekkelingen uitmaa- kende , ) worden i . De gewoone ziekten van het voor - en najaar gemeld , veelal onder de C/asfe der In- flammatoren , als Peripneiimonitf en Pleuro-pt- ripnenmoniti notha & vera niet zeldzaam te zyn : ( men denke aan al den zwaaren arbeid 3 die tot de Branderyen en Scheepmaakeryen , enz. be- hoort; 't geen in alle die plaatfen* alwaar zwaar tillen , draajen en torsfen , enz. den geftadigen arbeid uitmaakt , gewoon is.) De Koortfea loopen het meest uit op continueek of Galkoort- fen 5> en Febres rheumatics : intermit* eerende ,heeft men hier minder, en die wyken voor wei- nig middelen, Anderdagfche Kportfen, zoo is stfo Over de Ziekten , wslken nit de Natuurlyh in het voor- als najaar , zyn zeldaamer , en ge- .makkelyker te geneezen , en derdendagfche Koortfen zyn te Schiedam byna onbekend; a. De buiiengewoone ziekten 5 di6 federt Hen jaaren [1771] te Schiedam gebeedcht heb- ben 5 zyn geweest in de jaaren 1763. en 1765. Mazels ; in den jaare 1763. en 1768. Kinder- pokjes ; in het jaar 1768. te gelyk met de Ma- zelen eene lelyke Rotkoorts , die zeer algemeen Was , en met erge kwaade Keelen verzeld ging. In het najaar van 17(59. opentoarde zich ook alhier een Synochus putrida , die zelfs hec jaar 1770. door geduurd , en veele menfcheii Onder de arme gemeente aangetast en wegge- fleept heeft , welke eenigzints kvvaadaartig en befmettende was. Gelyk die zelfde Ziekten id en omtrent dien tyd in deeze omliggende ftree- ken geregeerd heeft. - [ Om dit arii&et zoo veel mogelyk met de voorige en volgende Berigten eenftemmig te krygen , heeft de Heer Dr. KEUCHENIUS ( x ) het onderftaande Supplement door den Wei Eerw. Beer G. SOETENS my doen toekomen. 3, Sedert 1 5 jaaren heeft men hier in Schie- dam weinig zuivere inter mitt eerende anderdag- fehe Koortfen in het.voorjaar gehad , meer ligte in* [ (a?) In dato den 18, September 1776. 1 Gefteidbeid van bet Vadcrland voortvloeijen. inflammatore of van een' gemengden aart ; doch meer catarrhale, gelyk Peripneutnoniae noth<> PJeuritidss , Tujjes , en veele Rheumatismi : minder Anginae. 4.) Eveneens ontmoet men in het najaar 1 die zelfde foorten van Koortfen het meest , wei- nige zuivere tertianae , en zeer weinige quaf- tanae : maar daarentegen zyn onze Koortfen dan meer continuae remittentes en biliofafc Febres futridae , met fetechiae of miliaria , zyn hier zeldzaam. ] [. LXX*. Volgens een laater en eigen berigt i. Van Delf shaven , zyn de voor- en na- jaars ziekcen niet zeer menigvuldig , en meest uit belette doorwaasfeming ontftaande. ^.) In het voorja^r komen aldaar ook dik- wyls voorZydvvee, valfche Long ontftekingen , liheiimatismi enz. by welke de koorts altyd ge- duurig of ongeregeld verpoozende is. #. ) De najaars koortfen zyn doorgaans me- nigvuldiger en hardnekkiger : beginnende hier , gelyk meest overal , dikwyls zeer hardnekkig , en zyn dan allerbezwaarlykst van continue te onderkennen ; na eenige aanvallen worden zy geregelder , ontftaan dikmaals uit , of volgen op Galkoortfen , 't welk , inzonderheid tegenwoor- (volgens fchryven van den Heer Doftor. W, 192 Van de Zicktcn , wclken uit de &qtuuflyke W. SERVAAS) Q), hier plaats heeft : zyncte fomtyds in foinmigen zoo hevig, dat zy na Rot- koortfen zweemen , en van den gemeenen man daar voor gehouden worden. c. ) Eigentlyke Rotkoortfen had die Fleer, geduurende elf jaaren 5 maar tweemaal zien re- geeren ; doch niet , dan onder het geringfte en morsfigfte flag van menfchen. Zeer zelden had- de hy eenige Blutsvlekken , of rooden Uitflag 'ef by verzeld gezien , *t geen zyn Ed. aan de zui- vere gefteldheid der lucht , en de behdorlyke voorzorge toefchreef.] Van gelyken be- rigte in het byzonder [ 2. Van Vlaardingen , de Heer Doftot A. VAN DEN HAM (s) , ('t geen den Gi- tarrhalen aart'aan deezen oort verder aanwyst,) dat de aanmerkelykfte ziekten > welke zyn Ed- aldaar had waargenomen , a. ) In het voorjaar onder de contlnuae re- mhtentes , en wel in het byzonder tot de Fcbres catarrhahs behoorden : waar van veele , door eene gefchikte levenswyze en refolveerende mid- delen , goedaartig blyven en fchielyk afnemen : doch eenige van die , op dezelfde wyze aanval- lende , beginnen gemeenlyk op den 4. en 5. Van den 15- September 1776. In Augustus 1776. Gefleldbcid van hot Vadcrland uoortvlocijen. dag , in hevigheid der toevallen te verergeren ; en vertoonen zich zodanig , dat zy van Ibmmi- gen Febres continue ardentes , tilio/a\ putridse enz. genoemd vvorden. Waar by men aan te merken hebbe , dat hier nog by eenigen eene inwendige Chirurgicale praStyk plaacs heeft, waar doorde Ziekten Kaamen en Indicatien ontfan- gen ; hoewel dezelve niet anders dan Febres ca* tarr hales zyn 5 welke wegens haare pradominee* rende oorzaak , biiiofa kunnen genoemd worden ; en die eenige jaaren gegrasfeerd hebben : in wel- ke de toevallen tegen den avond verergereii, ea gemeenlyk orii den anderen dag , ( volgens hec gewoone beloop der Febres catarrhales , ( . XXXIV r . i. not. /.) zwaarderzyn. b. ) Voorts heeft men eenige zuivere inter" tnittentes ttrtiana in het voorjaar , waar toe de flymig gerookte en gezouten vifch en voedfels , gelegenheid verfchafFen , de welke, door de'p/7- mae viae , zagt en geftadig van haare flymige faburra te zuiveren , en door refolveniia falina & amara , volkomen en fchielyk reduceeren. c.) In 't midden van den zomer vindt men hier geene wezenlyke Ziekten , als de eerfte Week na het inkomen van den nieuwen Haring ; vvanneer bove'ngemelde Heer heeft waargeno- men , dat eenige menfchen aangetast werden met eene cholera humida , ftmul cum eruptiom fufty- larum in cute fcablei ad inftar , welke door het XVIII. DeeL N ge- 194 VOM dc Ziekten , welken uit de Natuurlyfa gebruik van Antiphlogiftica 9 vooral ex Rhco cum vitro , binnen 24 uuren eindigden 5 waar na de appctit vermeerdert , en de gezondheid beter dan te vooren genooten wordt. Zyn Ed. fchreef de oorzaak aan den groenen Haring toe. d. ) In het najaar regeeren , behalven eeni- ge Dolores anhritici , Ischiatides, Gravedmes^ Inflammationes intetntf , inzonderheid Pjeuriti- &es & Angina en de Haemitttiaeus , doeh fpora- dice ; tervvyl eenigen , die met fleepende ziek- ten gekweld zyn , dan vallen en flerven. e. ) Eindelyk verneeint men hier in den winter veele Rheumatism! en Arthr hides vag die uit belette doorwaasfeming ontftaan , als Ver- kouwdheden , alle en anderdagfche Koortfen 9 welke gemakkelyk door eene goede levensvvyze geneezen worden. 2. In het midden van den winter heeft men hier ziekten met anderen gemeen. 3. De Avgintf catarrhales beginnen hier orntrent Maart, geneezen geraakkelyk , en zyn zelden kwaadaartig, 4. IB Gtfteldbeld van bet Faderhnd voortvloeijen. 195 4. In het jaar 1761. heeft men hier in An- fustus en September zeer veele Galkoortfen ge- ad , waar aan veelen geftorven zyn< Het ge- tal der Dooden was in dat jaar 270 , (in het jaar 1760. 130 , en in 1762. 150,) diis i4omeer dan in het voorgaande jaar : hoewel het waar is , dat de Kinderziekte in dat jaar , (waar van be- neden ter zyner plaatfe ,) gewoed hebbe , maar het getal is ook 140 meer. De Aderlatingen dn Purgeermiddelen waren in deeze koortfen nadee- lig ; de Braakmiddelen waren van veel dienst ; en het fpoedig gebruik van den cortex Peruirifi- nus heeft veelen het leven behouden. Van de Binnenfteden enz. in DELFLAND. ... LX'XiL De ziekten , die gewoonlyk te Delft in het voor- en hajaar heerfchen, han- gen hier zoo we! als elders , van de byzonderg luchtsgefteldheid ,-af. Dan ,vermits dit -berigc pmftandig handelt over deezen invloed , van ,welken boven op zyn plaats verflag gedaan is , kan men . den arbeid van deezen naauwkeurigen Arts in zyn geheel en naar waarde , om de veel- heid der zaaken , hier niet mededeelen. Waar- omik het noodige'toVhet fegeriwoordige gebmik *er alleen uit overneemen zal. - ' --N2 [i.Men ip-6 Van de Ziekten , wellten uh de Natuurlyfa [ i. Men ontmoet in het algemeen , die* van eenen ontfteeken , van eenen gemengden , doch wel byzonder die van een catarrhalen aart zyn , gelyk Angiiiae , Tufles , Perifneumoniae nothae, Rheumatism (#). ] a. ) PJeuritjtks 9 ontfteeking in de Long, kwaade Keelen , heete Koortfen , en allerlei fcorc van heete Ziekten , heeft men hier by aanhoudende zwaare lucht ( . XXXVIII. ) , in- zonderheid , wanneer zich by deeze zwaarte eene te groote hrtte of koude vogt voegt. b. ) Hyfterifche en Bypochondrifche aarn doeningen , remitteerende en intermitteerende Rotkoortfen , langzaame Zenuwkoortfen ^ enz. wordc men 'er 5 by eene tegengeftelde lucht , (. XXXIX. XL.) gewaar. c. ) De zwaardere en koudere lucht , door twee oorzaaken , als van koude en hitte , vogt en droogte , ( . XXXVII. c. XXXVIII. 2. XXXIX. i. XL. i, b, c. 2.) meer vermogen krygende , werkt ook hier als elders , in de eer- fle betrekking gunftig tot ontfteekene Ziekten ; koude en vogt tot eene fnotterige flymerigheid , Angina catarrhales * Rheumatismi , Hoest , (a) [De Artikels nom. I eo 2. Syn , als een Supplement op flit berigt , door den Heer Doftor J. VERBRUGGE , des ver- zogt, den 23. Augustus 1776. als mede het berigt van de molen , op aanraaden van PETRUS FORESTUS ; aau de flada fasten , in de noot (^) medegedeeld. 3 Gtfleldheld van het Faderland voortvloeijm. 197 Febres intermittentes putrid^ , lcnt# mrvofie 9 catarrhales, enz. d. ) De warme en vogtige lucht, het broei- nest van veele Ziekten (. XL. 3. 6. ) , lang aanhoudende , werkt vvederom tot allerlei foorc van hevige en fleepende Kwaalen, 0.) De drooge en heete tot Bort , Buik- loopen, Gal-colyken, en hardnekkige Najaars- ziekten ; waar uit genoegzaam opgemerkt kan worden , wat ziekten te Deift in onderfcheide* ne tyden waargenomen worden. Zy worden hier , als elders , by lange aanhoudenheid van dezelfje luchtsgefleldheid , of fchielyke verande- ring zelve (. XLI. 3.) voortgebragt. [2. De najaars * koortfen intermhteeren in het algemeen zuiver , doch loopen wel eens in elkander , wanneer geene behoorlyke zorge in het vroegtydig uitdryven der zieke ftofFe wordc in acht genomen : anderszints heeft men alhier federt 10 a 12 jaaren niet dan fyoradice Rot- koortfen zien grasfeeren. Petechitf of Miliaria komen om die rede byna nooit voor. ] a. ) De Febris petechialis is , na lang aan- houdend vogtig weder , verzeld van warmte , of gevolgd van groote hitte , nu en dan wel gezien : ook na en dan wel eene Febris miliaris ; maar is ( volgens dit berigt ) nooit Epidemice ver- 4 , N 3 *) Van de Ziekten , written int dc Natuurlykt b. ) De Febres nerved hebben federt eeni- ge jaaren meer plaats dan voor deezen; dewelke doch in het eene jaar veel heviger zyn dan in het ander. Dit jaar ( 1771.3 waren die door- gaans zeer ligt , en v&n weinige kwaade toeval- len verzeld ; en ook zoo befmettelyk niet , als wel op andere jaaren. De Wei Ed, Geilrenge Heer [ Doftor W. YERBRUGGE,] die 'er dit berigt van gaf , had gezien , dat zy by fom mige jaaren zeer befmettelyk vvaren ; zoo dat al- le huisgenooten van het zelfde gezin die ziekte kregen , en de oppasfers zelven daar met van verfchoond bleven. Zy duurden meest 20 of 21 dagen lang : eenigen had zyn Wel Ed. be- handeld , die na dien tyd een dag twee of drie beterden , en dan op nieuws weder inftorteden , aan dezelfde koorts , en echter genazen. Veelen herftelden zonder crips > anderen kregen een zwaar zetfel in het water tegen den soften dag: anderen verzweeringen : doch meest werdt men geen crips gewaar. - Verfcheiden, die deeze ziekte op haar hevigfte ondergaan hadden , kwamen als wezenloos uit dezelve (<&), zoo als 'er deeze Heer verfcheiden hadde behandeld , die doch alien te recht kwamen 9 wanneer de kragten 5 na het gebruik van goede voedfels , be- gpnden toe te neemen, (&) [Vergelekeu met dc berigten van dc Lopiker en JKr* van bet Fader land voortvlovijen. c. ) Dyfinterien had deeze Heer nooit epi~ demice zien grasfeeren : wel nu en dan een en- kelde , doch .zonder gevolg van befmetting. 3. Men vond weinig onderfcheid tusfen de ziekten van -de (lad en het omliggende land , als alleen in de DistriSfen van nieuwe Droogmaake- ryen : inzonderheid in de eerfle jaaren ; en wel allerbyzonderst , wanneer het land pas boven komt , welke landen dan zeer ongezond zyn ; n in alle welke ftreeken zeer kwaadaartig'e en jmeest Rotkoortfen h^bben gegraffeerd (c). 4. Men is van meeninge in de (lad gezon- der luchc , dan wel elders in te ademen , als zynde zeer luchtig , van buiten met geen bos- jfchen orrrringd ; geheel doorfneeden van water , dac niet (lilftaac , maar door geduurige beweging v/ordc levendig gehouden, De (lad is zoo doof- fnee-, ' (c) [Behalven de berigten van Gouda wegens deeze nieuwe drooggemaakte Landen (. LXV1II. 2. 6. not. p.) zoo heb- ben dit deezen jaare 1776. allergevoeligst onder/ondcn de Dorpen by en aan de jongst drooggemaakte Landen omtrent Rerkd gelegen ; als het dorp van deezen naani , Bleiswyk , Hergfenboek en HUlegondsberg : in welk eerfte in de maand van. September zeven lykcn te gelyk boven aarde ftonden. Mo- gelyk hebbcn ds nog drooggemaalen wordende Veenlanden van Bleiswyk enz. ht-t hunne hier toe gebragt. Ook is het met onwaarfchynelyk , dat de /nabyheid van deeze even bo- yenkoniende landen , aan andere naby gelegene Steden , a!s 'a, Rotterdam en Delft , benevens de Dorpen daar tuflen geiegeri , mede door deeze uitwaaffeimngen een grooter aan- zieken en dopdcn hebben ondervonden, dan andere ftedea en ? verder hicr van verwyderd. J N 4 soo Fan de Ziekten , welken nit dc Natuurlyh fneeden van water, dar. 'er maar een kleine ftraat gevonden worde , die niet aan het water uitkomt. Zy is ( boven dien ) niet volkryk , noch digc bewoond ; de ftraaten zyn altoos fchoon ; de rioolen worden zuiver gehouden , en hebben hier maar een korcen loop , orn de meenigte van gragten, waar door de lucht hier zoo niet befmet wordt met ftinkende uitvvaasfemingen , als wel in volkryke (leden , in welke meerder en vuiler rioolen 3 vuiler ftraaten enz. gevonden worden. Deeze ftad is federt korte jaaren met boo- men beplant 5 die groot geworden zynde , ze- ker de huizen en de ftad zelve bedompter maa- ken zullen : of nu de ftad door deeze beplanting (nog) gezcnder worden zal , kan alleen door de posteriteit beoordeeld worden ( ^/). . LXXIIL (d) De gelegenheid van Delft fcheen, naar de meeningvan den bcroemden PETR.FORESTUS, den eerften grondlegger van 4e befchaafde geneeskunde aan Hollands hopge School , toen tertyd, wanneer hy de pradyk in deeze Had beffende, fchoon van dezelfde flrucluur zynde , zoo unftig niet : 't geen ik om het gefchiedkundige " 5 en het verband der zaaken , niet voorby kan te mclden , zonder de eere van mynen getrou- \ven Berigter in het minfte te verkorten. - A khans zoo Idaagde hy hier over met opzet , in Lib, VI. de Febribtis cum worlis epidemicis publics graffantibus , obf* IX. in Scholio , nom. 21. pag. m. 162. edit. Francofurtenfis 1623. fchoon ik vooraf toeflaa , dut niet alle epidemien , welke hy -pejliientiaal noemt , zoodanige geweest zyn 7 't geen eene zwakheid van den tyd was. Te weten C*5 : Cetentm civttas Delpbenfis cum m (*) Men ver^elyke hier medc. het volgend Artikel van Lei- den : wcl& hici' gcnocszaam licit aan gcven zal. En^ % Gcflcldbeid van bet Vaderland voortvloeijen. 201 . LXXIIL Van 'sHage berigt men , i. Dae zoo veel te algeraeener de ziekten pit beletce doorwaasfeming in het voor en najaar, eq in loa profundiore fit a fit , ? aquas non currents* ant fluentes ha- beat , & foffcf non Jint ampte , nee lata , imo anguftce , per qiias aqite transeant* & moveantur , ft ut aqute tarn imwote permanences in civitate , potijfimum calore asjlivo f canicula exoriente putrescant, it a ut halitum qttsndam putridiim, maleque olentem emittant, qui fa- cile a transeuntibus fentitur : unde & aer facile quoque inficitur ; ita , ut experientia obfcrvavi , ut vix decem aut plures ami transeant , qitin cives aliquo modo vel pefte vel peftikntialibiis febribus offician- tyr, Hinc quoque peftis , de qua nunc agiinus , flatim canicida ex- ori- wanneer men dit Scbolion van FORESTUS vaort leest, zal men aldaar zelfs bevinden, wat hy voor pestziek- ten gehouden hebbe. Want het water van Alkmaar , Zyn geboorte-ftad , zuiverder en dunder zynde , dan dat van Delft, wordt by hem voor de rede gehouden , dat de eerfte ftad minder aande pest onderworpen was , die boven dien ruime ftraaten, en me,er doortogt in het i water hadde ; zoo dat zy dat jaar, waarin de Efidetnis te Delft woedde , van dezelve , behalven eene Vrouw van 30 jaaren , bevryd bleef , die (let wel) door ee- ne pcflilentiale koorts werdt aangevallen , absque charac*' terc veneni , cum fluxu aim fymptomatico , una cum delirio , ferdurante otto dies , etiam verities ejiciens , cumque tres dies fine loquela effet , ac'facerdotibus. cur a derelifta videretur , furditate fuperveniente , mox fluxu ceffante , juxta Aphor. 28. lib. IV. ad mentem redire ecepit, atque noftro prce- labito prognoftico , adbibitis optimis remediis , eadem curata fuit. Waar uit , en uit het geen hy vervolgens van de jaa- ren 1562 en 1563. bybrengt , fchynt te blyken , dat het doorgaans Febres catarrbales malignce of nervece, ge- r weest zyn, hoedanige boven reeds zoo dikwyls vermelcl zyn , en welke in de Vrouw te Alkmaar ook mec doof- heid verzeld ging. -r r De Epidemien , in dit zelfd? VI. Boek , obh IV, V, VI. enz. voorkomende , met Wormen verzeld , en onder de gedaante van Febres len~ te zich vertoonende 3 bevestigen zulks nader. T~a. 232 Fan de Ziekten , welken :iit de Natuurlyk* en by alle gtinftige gelegenheden zyn ; en-, nit deeze oorzaak ontltaande, met waare ontfteekin- gen verzeld gaan ; hec geen het bloed door de Jteniielyke crufla inflammafofia , meer dan mec orients magis cives depopulata eft. Hac de cauffa , uti Phyficus , bujus urbis gubernatores admonui , .ut tempore ajlatis far vent ifflmo aquae duftus cej'pius aperire jubeant. Rette etiam molam ad mosnia conjlituerunt , non alia de cauffa , quam ut aquas per urbes mover ct , quo minus -putredinsm acquirav.t 9 Kt quawcis aqua impuriores etiam Jubnigriores ex Veenlandia , in urbem ab una parte transferuntur , fjrtaffe ob crajjlorem fubjlantiam ad cej'eviflam coquendam apt-lores Junt. Inter ea pars terreftris coquendo abjumltur , f melioris J'aporis redditur , ut IMC cerevijia non folum Hollandis , j'ed ^f aliis vici~ nis gratior , a multls expctatur , atque ad exteras regimes evehatur. JDat de Stad laag gelegen zy , de wateren ilililaande , de gragten- naauw , de beweging in en door dezelven gebrek- ., kig , waar door het water in den zomer en de hondsdageu 5, ftinkt , van de voorbygaande gemakkelyk te onderkennen : 3, [een gewoon gebrek van de rneeste binnenfteden ,. vooral 5, tot deeze afdeeling , als *sHage t Leiden enz. behoqrende.J 3, zodat hyby bevinding waargenomenhadde, dat'erjiaauw- lyks tien of meer jaaren voorby gingen , dat de inwoonders 5 , niet door eene of andere ziekte wierden getrolfen , gelyk 3, in de Epidemie van 1557. , ( by welke hy opzettelyk van 3, deeze gelegenheid gewag maakt ; ) die terftond met hec begin der hondsdagen de Had meer ontvolkte. Waarpm hy, 3 , als Stads DoCtor, deRegeerdersdier ftad verzogt, datzyby 3, heete zomers , de fluizen [te Delfsfiaven , ] dikwyls zou- den openzetten. Gelyk zy ten zelfden einde een molen n aan de flads vesten hadden opgerecht ,. om het water in ge- j, duurige beweging te houden. Terwyl het onzuiver Veen- ? , water , van eene zyde van de (lad inkomende ^ van hem 5 , beter tot het brouwen van fmeerig bier gehouden werdt , ^ dan dat het zelve nuttig voor de ftad zyn zoude. " De "Epidemie van 1557. was pejlilentiaal , uit de .Pest-buile obf. X, en andere kwaadaartige toevallen oi?f. XI. XII. XIII, en XIV. kennelyk ; op fchraal gewas , gebrek aan en duurta van koorn , (als naar gewoonte volgende) te Voorlurg eerst ontftecken, en vandaar doorde Wannoefeniers en Zandfchip^ pers overgebragt. Deeze Epidemie was zwaar : want ? wannecr 3 yolgcns het cigen^ verh^al van P. FQ^SSTUS (pag a ffl, ' Ccfteldheid van bet Fackrland vovrtvheijen. 203 eene -crufta mitcofa , uit de ader gelaten , beves- tigt ; \ welk , hoe zeldzaamer dit in andere fte- den plaats heeft , hier zeer genieen is : aan wel- ke medewerkende oorzaaken de menigvuldige Jii, iii. 1 60.) , Hy, door de Regeerders der ftad Delft herwaards nit Alkmaar , met eene openbaare bclponing , ter hulpe der elendigen ontboden zynde , ter dad ingekomen was , onN inoetten Hem reeds zeven begraaffenifien , in de korte tus- fen-fpatie van de Haagpoort tot de oude Kerk , en het huis van zyiien vriend JOHANNES HEUTERUS : en hy voegt J er by , ydat het Kerkhof zoodanig met lyken was opgepropt, dat de hoogte daar van den inuur , die de Kerk omringde , even- aarde. Van welk opgehoopt Kerkhof hynader obf. XXV. in Scbolio , pdg. m. 182. gewag maakt, na dat hy obf. XXIV. m Scbolio , pag. 1 8 1. gemeld hadde , dat deeze Pest van Mey J 557- tot November 155,8. gedqurd hadde , zeggende , dac Hy , benevens zyn medebroeder in de Genee-bkunde , COR- NELIUS ERICIUS , door den Magiflraat gevraugd was , wat in deeze zaak best te doen ftond , terw}l eenigen geraden had- den dit Kerkhof met kalk en mopfteen te overdekken : an T deren , dat het met ft'eenen zoude beitraat vvorden : zy daar en tegen geraden hadden , dat het zelve met aarde overdekt , en in dezelve een menigte gras-zaad geworpen wierde , op dat het gras wasiende , de openingen der aarde zouden geflo- fen worden ; en door het clikke gras , de aarde vaster gewor- den zynde , deeze fmet minder mogte uitfpruiten : door wel- ken uitgevoerden raad de Pest op geencrhande wyze is we- dergekomen , als by de belegering van Haarlem in 1573." - Waar uit het vorige beredeneerde tefFens de nodige ophelde- ring bekomen kan. Die van^ 1562. beftont uit Febres Synoclxs met Mazelen en Kinderpokjes verzeld , obf. XL VI. \ en die van 1580. uit Febres catarrbales met Anginn malign , obf. III. waar aan veelen ilierven. - Wat nu de Epidemic van 1557. betreft., daar fchynt de ftad zoo zeer geen fchuld toegehad tc hebben , als wefde befmetting uit Voorburg aan- gehragt,. De meerder doorvaart federt dien tyd , kan die nogthans gezonder gemaakt hebben ; ge!yk my onderreche is , dat door de fluizen te Dtlf shaven dagclyks water in geiaa- ten wordt ; maar van de molcn is geen biyk of bewys ineer to vinden. De Keer Doctor J. VERBRU.GGE heefr op myn yerzcek hier omtrent alle rnogelyk onderzoek te vergeefs Over de Ziekten , wclken uit de Natuurlyke Teeringen , welke in deeze plaats gevonden clen , waarfchynelyk toe te fchry yen zyn , de- welke ligtelyk uit verwaarloosde verkoudheden , die doorgaans met ligte ontfteekingen in den be- ginne verzeld gaan , dermaaten toeneeraen , dat zy hier zoo wel als te Rotterdam , een aanmer- kelyk getal dooden , aan deeze ziekte overleden , uitmaaken. Naardien 5 er , volgens de be- rekening van den Wel Jid. Geftr. Heere Burge- piees- daan. Zyn Wel Ed. fchreef my den 30. Augustus 1776. het volgende : In een Memorieboek van"Heeren Burger- meesteren en Regeerders deezer Had van den jaare 1537 tot 1595 wordt niet dan melding gemaakt van eene fteene molen , genaamd Frans Koeken molen , ftaande op 5der fte- den vesten tegen de Breed. fteege over, door twee particu- Here lulden gekogt van 3 t oude Gasthuis alhier in den jaa- 3? re 1537- Van deeze molen is thans niet meer over ; en. het blykt geenzints uit dit Memorieboek , dat dezelve tot ^ een Watermolen , veel minder tot gebruik van de peftilen- tiaale ziekten , waar van UWel Ed. meldt, gediend heeft. yj Ook vindt men aanteekening van eene vereering van 200 gulden voor de inventie van het nieuwe werk in de Water- 5, molen op het Duivelsgat , doch dewelke ook geenzints tot dat oogmerk fchynt geiligt geweest te zyn : nogthans wordt my gemeld , dat in het Priviiegie - boek van deeze ftad te vinden is een Handvest d' Anno 1450 waar by ver- gund is eenige Watermolens te mogen maken, die door hec maalen het water zouden roeren , en doen komen uit de veste in de Delfte." ] Deeze Priviiegie of Handvest is mede te vinden in de Befcbryving van Delft 1729. by R. BOITET gedrukt , uit welke blykt , dat dezelve door PH i- 1.1 PS van Bourgongen enz. gegeven zy , en wel met oogmerk , om het ftilftaande water in de gragten in beweging tebrengen. Hoedanig dit toen ter tyd met onvolmaakter werktuigen van> dit foort , als uit vaste kappen beftaande , en op vlotten in het water geplaatst , geichiedde , kan men in die zelve Be fchryving , nevens de vergurming daar toe, pag, 623, omfl:andier lezen. J Gefleidbcid van hot Faderland vdortvloeijen. iiiSester DIERQUENS (0) , gedtiurende 19 j 4194 Menfchen door deeze ziekte weggerukt d Van 24836 geftorvenen, worden opgegeven; het geen omtrent een zesde gedeelte van het geheel bedraagt. Terwyl dk getal te Rotterdam , vol- gens de gemeen gemaakte lysten (/) , na ge- noeg tot een vierde klimt. Het is waar , dat op de lysten van y s Hage , geduurende die jaaren 5 boven dien j 9 5 dooden aan Longeziek- ten * en 1846. aan Borst - ziekten overleden, voorkomen : maar gelyke Ziekten worden van Rotterdam op deeze lysten onderfcheiden ge- meld ; gelyk men die op deeze ziekten nader zien kan. - In weerwil van deeze meenigvul- dige ontfteekene kwaalen , verneemt men alhier zoo veel te fninder Ziekten , die aan den zomer en den herfst toegekend en elders ondervoa- den worden. 2. Men ziet 'er enkelde Cholera en Di'ar- rh&a; zeer weinige Djfenierig} fpaarzaam /- tfirmitteerende Koortfen ; doch by gunftige gele- genheden meerder continue remittentes , onder het minder deel der inwoonderen , die dan door- gaans die gevolgen als elders hebben ; en naar de onderfcheidene behandelingen 5 en de byzon- dere Verzameling van naauwkeurige Lysten enz. J. XCV,XCVI, P a g- 34 5 35- vergeleken met de geaeraie Jysten J , 2. 4i YOQ- de volgende. CO -Bjf^m, lett. T. Van dc Ziekten , welkcn uit de Natuurlyke dere lachtsgefteldheid in byzondere foorten vaa Koortfen oyergaan , naar welke zy den naam van rot-, heete- en bluts koortfen enz. ontfangen. Want zoo geeven 3. De jaarlykfche t)ood-iysten ( . XXIV. not. r. ) geen groot getal aan Koortfen overlee- den op. Die van de onderftaande jaaren be- ! helzen alleen deeze dooden , aan de gefpecffi- ceerde Koortfen overleeden , als in . aan Koortfen [Gnlkoortfen Heetekoortf. Pwperk. ' *77 l - ' S 3 - 4- . 54- S3- i/7- 75- i& 53- 55- 1/73- 35- 7- 47- 15-. '[i774. 38- 5- $ 5- 1775. ^- X 7- r*g ?. en 19 aan Scarlatina J- Waar omtrent men echter bekennen moet , dat het tvvyfFelaehtig zy 5 wat men door^heete koort- fen , Fievres ardent es , in de lysten van de*aan- gehaalde Bib/iotheque enz. , in eenen zuiveren geneeskundigen zin te verftaan hebbe ; naardien het niet waarfchynelyk is 5 dat alle de dooden ^ onder deezen-naam van ziekte opgegeven , aan eigentlyke Febres ardentes overleden : maar waarfchynelyker , volgens n. 2. naar de byzon- dere opvatting van Febres continue , catarrha* fas, exanthetflaticd enz, waar van 'er in de lys- Geftettheul van het Faderland voortvhcijen. 2.07 ten dikwyls residing gemaakt wordt, moeten go houderi worden. Het gamfche beloop der Ziekten eindelyk - 4. Betreffende , kan men uit de even ge- noemde fterflysten afneemen : van welke, ocrl niet ce omilagtig te zyn , door alle die lysten in zyn geheel mede te deelen , den korten inhoud in eenen zamengetrokken zin , op de aangehaal- d.e plaacs in de Bylagen lett. S. na.der kan ge- iien worden (^). . LXXIH*. [ Dm de rede boven ( f . LIL not.'?i. ) gcmeld , du.rfde ik by her overgeeven deezer Verhand.eling niets meervandee- ze plaatfen aanroeren, toen ter tyd berustende in de mede- gedeelde bylage :. federt dien tyd, door het bekomen der waarneemingen van wylen den Heer Mr. P. GABRY, aan welke echter twee jaaren ontbraken, die in de jongfte maand OSober door des overladen Heer Hroeder my gunilig gefup- pleerd zyn , kan men nu een vollediger herigt van de ziekten van deeze Vprftelyke Hofplaats opgeven. ~ Door dee- ze tweederlei verzameling van lysten , zoo van de Dooden uit de Bibliotbeque des Sciences &f des beaux Arts , van den jaave 1757. totdeezen tegenwoordigentydtoe; als mede van de aan- teekeningen der Ziekten van de jaaren 1747 tot 1768 , agtei' de Weerkundige Tafds van wylen den Heere Mr. P. GABRY, kan men een vry uitgebreid begrip verkrygen van de ziekten, welke in dien tyd hier plaats gehad hebben , en van de woe- de , die zy den .eenen tyd meer , den.anderen tyd minder , hebben aangerecht. * Men kan op de laatfte zoo veel te meer ilaat maaken, om dat ik in het zekere onderrecht ben , dat deeze opgave cerst door een gezelfchap van voornaame Df?cirm, als de Hooggel. Heeren OUWENS, DE HAEN , VELSE en den zeer geleerden Heer Dr. WESTERHOF, zyn zamenge- Acid ; en daar na door den laatstgenoemdeii Heer alleen.zyn opgegeyen. En , offchoon 'er eenige afvvykingen in de ge- ]}]ktydigheid der Ziekten , in de Sterflysten en de aanteekc?. ningen' der ziekten agter de W&rkwdi& Wcwrnmiingen vobr- ko- M68 Van de Ziskten , welken nit de Natuwlyke [ g. LXXIlt*. Voot nader berigt kan ik thaiB melden : i. Dat de B0/, in het voorjaar 1772. hier zeer algemeen is waargenomen : eene byzonde- re Rheumatismus , by koude voorjaaren ,' niet ongemeen. En , dat de koude voorjaaren , ee- nigen tyd , veele ziekten uit belette doorwaasfe- ming hebben verwekt. Dat boven dien de zo- mer - ziekten , geduurende myne inwooning in 'sHage, federt 1768. zeer maatig zyn geweest. Dat, behalveri de Kinderpokjes en Mazels, be- neden op haar plaats te melden , het Roodvonk in het laatst van 1775. zeer gewoed heeft , en nog niet geheel ophoudt. Onder andefen heb ik een Kind behandeld , 't vvelk door deeze ziek- komen mogten , zoo wyzcn zy toch teffens de foort der ziekten nagenoeg aan : waar uit men ook eenigermaate over de echtheid der Haa^fcbe Sterflysten oordeelen kan. Orn nu van deezen arbe'id bet rechte gebruik te maaken , zoo heb ik , wegens mynen bekrompen en vefftreeken tyd , en de beproefde kuiide van den Heere Doctor F. VERSTER , die zynen vlyt aan de vcrgelyking der ffoefkundige Waarneemingen , der Sterflysten van *s Hage en de Ziektelysten van Amflcrdaw 9 zoo rneesterlyk befteed heeft, deezen volkomen bundel van jaar- lykfche waarneemingen gezonden , met verzock eenige ver- gelyking omtrent dezelve te maaken : en , naardien in dit garifche Artikel van de ziekten der jaargetyden , de jaaren 1761 en 1762. benevens de jaaren 1768, 1771 en 1772. het meest gecarattcrifeerd zyn, zoo heb ik Zyn Wei Ed. teffens verzocht hier op voornamentlyk acht te geeven. - Welken arbeicf ik dan ook volkomen als den zynen voordraage; tejwyl ik'cr alleen die geringe aanmerkingen op maaken za! , welke vol- ftrekt tot het verband der Ziekten behooren. Men vindt d- zelve ondcr de Bylagen lett. U, ] tlheid van let Faderland voortvloeijen. feiekte aangetast zynde , bloed waterde , endaat ma door eene Aftittis , met daar op volgende jdnafarca bezogt werdt ; zoo dat het Scrotum tot eene buitengewoone grootte zwol , en men genoodzaakt was den penis te fcarificeeren , ter ontlasting van de Urine ; welk Kind nogthans volkomen herfteld is. Veelen , die in den beginne niet wel behancleld werden , kreegen f amides ; fommigen , doch weinigen verzwee- jingen in den gehoorweg ; de meesten , wan- neer de ftpf niet behoorlyk uitgewerkc was , on- draagelyke pynen in armen en beenen , met he- vige zwelling verzeld , die naar eene zwaare Leucophlegmatia geleek. Deezen , welken in den beginne behoorlyk geevacueerd en naar tyds- omftandigheden met verkoelende middelen be- handeld werden , ofte in welken het bloed gee- he bewyzen van ontbinding ga^f , genazen ge- lukkigj wanneer, naa de eerfte ontlastingen van boven en van onderfen y van ^onden aan gegee- ven werden Mixtune uit &tr. corf. Peruvian* met Rheum enz. 2. De Voorjaars - koortfen waren dit voof- jaar (1776.) zoo als boven (. LXVI. 3. A.) gemefd is , moeilyker , dan naar gewoonte , te behandelen : in tegendeel , waren de Najaars - koortfen zeer maatig ; zoo dat de Apothekefi klaagden , na de maand Juny , minder dan in voorige jaaren te doen gehad te hebben ; niette- genftaande de fteden 'SiQinrAam^ Delft, Thar- XF1IL Deel. O km Over de Zlektcn 9 welken nit d&Natuurlyltc Jem , Amflerdam , en de naby gelegene Dorpen ten oosten en zuiden van 'silage, (behalven bet geen van Gouda en Schoonhoven enz. reeds berigt is , ) zeer veel Zieken hadden ("/;). - Onder eenigen aan Najaars-koortfen labor eeren- de 9 heb ik drie perfoonen 3 welke aan de ziekte van de Droogmaakeryen ziek waren , behandeld j van welken een van Soetermeer was gekomen , en den anderen, zyn' makker, deeze ziekte had aangezet. De eerfte genas zonder recidif 9 al- leen door het gebruik van een fterk DecoEium corticis Peruvian! met Elixir Fitrioli en Syru- fus acetofitatis citri : de laatfte was die geen , waar van ik boven (. LXVI*. 4. not. .) gewag jnaakte ; en die in het eerfte recidif, geduuren- de De rede van dit rerfchil kati mogelyk gelegen zyn in de me6r ZuideJyke eu Noordelyke Winden , welken uitwy* zens de Waarneemingen in deeze plaats , menigvuldiger dan elders worden waargenomen : van welke de laatfle , terwyl de landen in den zoraer rondom 'sHage allezints droog zyn , en geene fchaadelyke uitwaasfemingen herwaarts aanjaagen ; in tegendeel , de doorwaasfemingen van de allerwegen groc- nende kruinen , benevens den lieffelyken geur van de bloe- men en kruiden der menigvuldige Buitenplaatfen aanblaazen '. daar wederom van den anderen kant deeze Hof- plaats in den winter de uitwaasfemingen van de Noord-Zee , en den vog-* tigen dampkring van de in den winter onder water ftaande polders , aan de Zuidelyke zyde voor dezelve gelegen , met tegenovergeftelde Winden ontfangen moet. Gelyk ook het openliggen van de voornaaraile ftraaten , byna op de hoot'd - windftreeken uitkomende , den vryen toegaug der Winden onverhinderd toelaaten. - Al het welk mogelyk te wege brengt , dat de nadeelige gefleldheid der gragten , bencden op haar plaats te noemen ; minder uadeel dan in andere fea aaflbrenge. Gtfleldheid van het Va&trlarA voortvloeijen. n^i de dien tyd , eens drie f en ten andermaale agt dagen , dermaate krank lag , dat hy eer de ge- ^daante van eenen dooden , zonder gevoel of beweeging , dan van eenen levenden vertoon- de ; hoewel hy echter mede volkomen herfteld is. 3. Kan ik teri bevvyze van het pf&domirte&~ fende inflammatoore melden , dat ik in de maand Augustus van die zelve jaar , wanneer verfchei- dene fteden en plaatfen (2.) door Gal- en Rot- koortfen werden bezochc , en deeze hier fpaar- zaam vernomen werden , allerfterkfte blyken van ontfteeken bloed , in eenige lyders , welken ik toen ter tyd behandelde , vernomen heb : ondef welken eenHeer en eene Dame vanhoogejaaren zich bevonden, door de beginfelen eenerontftee- kqne beroerte aangetast; in welke herhaalde, en kort op den anderen volgende zwaare aderhtin- gen nodig waren , om het geweld der ziekte af- tevvenden. Zonderling bleek dit in eene Vrouvv, welke , in dien tyd , aan eene gewoone inter- mitt eerende Gal-koorts eenige weeken ziek ge- weest zynde , na eene daidelyk aangewezene aderlating , benevens vier Spaanfche vliegen tef- fens , by andere verkoelende middelen , volgens de curatio antiphlogiflica voortvloeijende , eene zodanige hevige aanval van woede des nachts onderging , dat ik my genoodzaakt vond eene tweede zwaardere aderlating te laaten verrichten j die door den Chirurgyn zoojerieus werdt uitge- O 2 voerd, Pan de Ziekten , melken uh de Natuurlyks Voerd , dat ik des morgens 5 myne lyderes ko mende zien , vervvonderd was , over de veel- heid van het afgetapte bloed , my verbeeldende dat 'er meer dan een menfch was adergelaatfen. ^Welk, hoe fterk deeze aderlatingmogtegedaari zyn , nogthans van deeze gunftige uicvverking was 9 dat de lyderes , die in denzelven nacht , door geen vier menfchen konde gehouden worden , des morgens by haare volkomene kennis vveder- gekomen zynde , geene verdere aanvallen meer ^ehad heefc, en tot haare voile gezondheid is geraakt. Meer andere Voorbeelden zoude ik hier kunnen bybrengen , wilde ik uit het bezon-> <3ere tot het algemeene niet beilaiten : ook zou* de ik de bovengemelde voorbeelden niet hebben aangehaald , ten ware de bevinding my en myne Kustgenooten de waarheid in het algemeen daar van geleerd had ; die my teffens verzekerd heb- ben , hoe dikwyls eene aderlating hun onvermy- delyk geweest is in continue remittent es 9 die op andere plaatfen , gelyk boven meer dan eens ge^ bleeken is , doorgaans fch^delyk zyn. - Het kan zyn , dat het Stationare > by den Genees- lumdigen bekend , het zyne hier toebrenge : en wanneer de doorgaande ziekten uit Morbi exan* ihematici & catarrhales beftaan 5 gelyk uit de verwifleling van de eene in de andere veelmaa- len blykt ; en de metafta/is ad caput vet vifcera abdommalia gefchiedt , waar van dit najaar niet alleen in dee^e plaats , maar ook ill veete ande- Gcfteldheid van let Faderland voortvloeijen. 2 r J re , genoegzaame voorbeelden zal opgeleverd hebben in kwynende Koorts-lyderen, in welken de cortex vrugteloos zal zyn beproefd , zoo zul- len de aderlatingen zoo.wel in die, als in deezen onverrnydelyk bevonden zyn , om den ondraage- lyken last in het hoofd , en den apparatus pri- marum vianim , veelal in eene roosachtige onc- fteeking beftaande , te overwinnen. 4. Van Schevenhigen is my een omftandig berigt toegekomen , 't welk ik, om dac het vee- le byzonderheden in zich vervat , en hec wezen der Ziekten op Zee - dorpen zeer natuarlyk uin- drakt, in zyn geheel in de Bylage lett. \Vrns- dedeele ; ten einde men daar uit over andere Zee dorpen oordeele. 5. Van de Westhndfche Dorjien zyn my veele berigtenbeloofd, maar weinige ingekotnen : die ? welke my geworden zyn , kan ik oin we- zendlyke byzonderheden niet achter houden. In het gemeen kan ik melden , dat 'er dit jaar ineer Koortfen te 9 sGravezande en te Waterin- gen , dan te J^oosduinen geregeerd hebben ; en dat de Ziekten van dit laatfte Dorp veelal met die van 'silage overeenflemmen. Een zonderling geval zag ik voorleden jaar (1775-) in een Tuinman , in de maand van November ., dewelke in dien tyd aan eene Febris catarrhalis liliofa fubcomatofa ziek lag j waar in alle de be- wyz,en vau het Hliciffe , zoo tea aanzien van da" O 3 Gal, & 1 4 Ftffl te vveeten in de maanden Maart , April , Mei , en half Juny , de Mansperfoonen zwaaren ar- beid , en dat altyd op het open ftrand , doen ; door welken de poren tot fterker uitwaasfeming genoopt, en door den vryen toegang dier fchraa- le winden weder geflooten worden ; waar door ittflammatoore en rheunf&tiq-m Ziekten natuurly- ker wyze ontftaan moeten. In den Zomer zyn de mannen meest alien ten Haaring-vaarende. O 4 Maar Van de Ziebten , welken u\t de Natunrtyh Maar zonderling nwntte het jaar 1770. in ziefe ten uit , wanneer in dit Dorp eene Rotkoorts heerfchte , by welke al het geene waargenomen is, wat de Heer DE MAN van de'Rotkoorts door den drat gemeen gemaakt heeft. Deeze Koorts had , volgens opmerking van mynen be- rigter , de volgende oorzaak ;' De Vee-pest (namentlyk) vvelke ten dien tyde fterk heerfch- te , nam veele runderen vveg ; van wellier vleefch aan deeze ziekte geftorveri , vier of vyf huisge* ^innen zich rykelyk voorzien en overrnaatig ge- geeten hadden. En dqwyl deeze huisgezinnen groot van familie en klein behufsd waren , bovea dien met een gering beftaan bedeeld , zoo werfc- ten alie middelen gereedelyk mede , ora deeze ziekte voort te zetten. De talryke maagfchap , welke deeze zieken dagelyks kwam zien en op- pasfen, veroorzaakte , dat dezelve wel haast on- der den ganfchen Burgerftaat verfpreidde. Dee- ze koorts duurde van het begin van dat jaar , eu Jiep eerst volkomen ten einde in den nazomer. Myn Berigter meldt , niet te kunnen nalaaten van deeze ziekte verflag te doen ; of dit moge- jyk tot waarfchouwing voor het toekomende die,- nen mogte. (Men zal beneden in hetHoofcU fiuk van de fpyze en drank , foortgelyke vvaar- jieemingen van Delft ontmoeten , en aldaar die ^inraerldngen vinden , welke dit ftuk nader zul- len kunnen ophelderen.) Ganfch anders zyn de zieluen van het Vrouwvglk , het vvelk Ccfteldhsid van let Faderlanti voortvloerjen. a 17 fcittend leven leidt , tot het maaken van Haring* wand , terwyl de mans in zee zyn , en voor ge* woon voedfel meesc gedroogde Schol met brood en Thee nuttigen , waar door zy onderheevig zyn aan Ply/terike kwaalen , Intiigeftien 9 Oede- wateufc zwellingen , Kvvaadfappigheid , en wat meer van dien aart zyn mag ; doch hebben ge- woonlyk geene ziekten 5 welke men vplkomeij pnder de infiammaloore kan brengen. J> c.) Van de Lier heb ik het volgende be^- ri^t door denzelven , volgens fchryven van dea Cklnirgijn J. VERSCHUURKI^ , ontfangen. Dat 'er dit jaar weinig Voorjaars - koortfea hebben geregeerd ; en dac de v/einige 5 die 'er waren 5 zuiver intennitteerende zyn geweest. In het najaar waren 'er meer zieken ; doch van ee- nen zeer verfchillenden aart. Sommigen kreegen eene Febris continua, anderen eene 'Febris con- tmua reminens , die in eene Febris intermittens veranderde, en wel de gemakkelykfte was. Som- mige waren geneegen in een te loopen , onder welke Hy een man behandeld had , .die over- leeden is aan een Rotkoorts , by welken Hy te laat gehaald was, en die geen geneesmiddelea of vogt wilde gebruiken. Sommige waren van den beginne zuiver intermitteerQnde gebleven 9 tot de volkomene herftelling toe ; behalven err ielde , die in eene Fefrris quartana zyn veran- derd 9 welke men anderzints in het najaar be- O 5 Van de Ziekten \ ^elkcn uit de Natuurlyke komt uit Koortfen , die continueel fchynen te zyn. Verder luidt het berigc , dat de koortfen, zoo lang deeze PraSlizyn in de Lier gewoond had 5 nooit gemakkelyker te geneezen waren ge- weest, dan in dit najaar (1776.) Verdere toe- vallen was hy niet gewaar geworden. " 5. De Ziekten te Ryswj k en te Voorhirg komen met die van 'sHage veelal overeen; be- halven dat die in het laatfte Dorp fomtyds van eenen meer zamengeftelden aart zyn , en min of meer deel hebben in die ziekten , welke in de Droogmakeryen van Soetermeer 9 enz. hebben plaats gehad ; doch minder dan aan den Leidfen- dam , welk dorp nader daar aan grenst , en ten oosten mime Veenplasfen voor zich heefc. ^.) Van Voorburg is my een berigt : van eene aanfteekende ziekte 5 mede door het eeten van vleefch van beesten aan de Veepest geftorven veroorzaakt , door den Chirurgyn ]. C. DURING medegedeeld 5 toegekomen; \ welk,om deszelfs uitgebreidheid 5 in zyn geheel onder de Bylagen letter W. kan geleezen worden. Onder andere lyders , behandelde ik in de maand van September deezes jaars een ouden grysaard van 85 jaaren , aan eene Pleuritis inflammatoria , in welke drie aderlatingen met goed gevolg no- dig waren , ter verkryging van eene gevvenfchte geneezing. Ligte beginfels van Sprouw open- baarden zich in deezen , die echter van geen ge- volg Gcfteldhctd van let Fadcrhnd wortvJoeijcn. 219 volg waren. Een niet geraeen geval zag ik in eene Vryster , die by elke paroxysmus fa brilis, welke drie en viermaal op eenen dag onge- regeld aanvielen , met buicengemeen opzwellen van den buik , door eene geweldige ylhoofdig- heid aangevallen werdt , welke by het doorbree- ken der koorts bedaarde. De aderlatingen enz. waren hier zoo wel nodig als in den eerften ; of- fchoon het bloed in deeze niet zuiver ontfteeken was , maar meer den apparatus pnmarum viarum en eene roosachtige ontfteeking , tx indoh ca~ tarrhali @? infiammatoria , te kennen gaf : in de ontlastingen werdt een worm ge von den. - By eenen lyder heb ik ligte petcchien ontdekt , die aan eene Febris catarrhatis fatis complicata ziek lag ; doch nevens de twee bovengemelde raede tot zyne volkomene gezondheid geraakt is. b. ) Aan den 'Leldfen - dam waren de Zjek* ten die jaar niet rain zaraengefteld , gelyk uit eenige ftaalen, boven (. LXVI*. 3. not. A,/.) reeds aangehaald , genoegzaatn gebleeken is. - Zy waren van verfcheidene foort : fommigen on- dergingen Febrss foporofa fu&comatofe : andere fcheenen van het foort der Febres nerves te zyn : weder andere behoorden tot de continue nmittentes : doch zy waren meest alle van eene moeijelyke geneezing en langzaame crips. De tong bleef in deeze lyders vogtig , die van den beginne wit was ; en , dat corkceum niet ver- toonde , welk op andere tyden niet ongewoon Van de Ziefaen , welken uit de by foortgelyke koortfen vernomen werdt. Da Sprouvv werdt zeldzaam , dan in zulken , welkea van den beginne niec wel behandeld waren , be- fpeurd : gelyk de Ink , die in de Ziekten van 'sBofch ( g. LVI*.) doorgaans doodelyk was, onder myne behandeling .,. nieraand heeft weg- gefleept. Dit toeval was buitcngemeen fterk in een man , die aan deeze ziekte krank lag ; en in wien geene zichcbaare evacuationes critics , dan door het vogc ^ het welk uit de Spaanfche Vlieg-plaasters ontlastwerdc, voorden 2o^ eu dag in de Urine verfcheenen ; overeenkomende men de waarneemingen van J. HUXHAM , J. BAL 5 en myne bevinding in de doorgaande ziekten van Overflacqiie enz. boven reeds vermeld (. LI I. not. .). Het zelire werdt door een JJnSlws uit R. 07. anygdal dulchim %\. & camphor # 51. tit F. LinSfus, om alle uuren van het zelve eijerlepeltje teneemen, gelukldg geftild. Dit en andere bymptomata , als een opgezette buik , moeilyke waterloozing , ja volkomene be- lemmering van dezelve , met daar mede.ver- zeld gaande Colica inflammatoria , drukten ge- noeg het v/ezen deezer ziekten uit j a!s uit eene infar&us vi/cerum beftaande, met het zamenge- ftelde , het welk de byzondere gefteldheid van deezen zomer uitleeverde : waar uit men verder over derzelver beloop oordeelen kan , en tefFens begrypen , dat de aderlatingen hier niet altOQS Jiebben kunnen vermyd word^n. Gcftddheict van het Vaierland voonvloeijtd. c. ) De Ziekten te Stompwyk verfcheeldeti Weinig van die van den Leidfen-^dam ; maar kvvamen veelal met dezelve overeen , zoo als my de Chinir^yn P. BURGERHOUT aan den Leidfen-dam berigt heeft, die verfcheiden lyders met my op hec laatfte , in 2yne ftandplaats 9 heeft behandeld. A) Van 'Soetermeer is my een omflandig berigt beloofd ; maar als noch niet ingekomen. Voor zoo ver myn onderzoek ftrekt , kon ik melden , dat na het droogmaakeri van de Veen- plaflen omftreeks dit aanzienlyk Dorp , de koort- fen , by gelyke gelegenheden ontftaande , zeer Veel woede hebben aangerecht : en fchoon zy in graad thans minder zyn , echter noch niet ge- heel ophouden , en heden veelal in quartans overgaan ; van welke het getal dit jaar zoo me- nigvaldig is geweest , dat het gemeen die vvel op honderd bepaalde , waar van ik 'er verfchei- den behandeld heb , deeze gemakkelyker , gee^ ne moeilyker in de geneezing zynde. 0.) De Ziekten van Voorfchooten hadden geen verfchil met die geenen , welke van Delft ( . LXXIL i , 2.) zyn opgegeven , zoo als my de Chirurgyn en PraEfizyn VAN Lis aU 6aar , op het voorleezen van 4ie artikels * ver- klaard heeft, ] Van de Zldtcn , welken uit de NatoturJyh Van RHYNLAND, de Steden en Dor fen daar onder begreepen* . L X X 1 1 1. Volgens de berigten van Rhynland 9 zyn de Ziekten in het voor- en na- jaar de gewoone , algemeen bekend , ten zy by byzondere Epidemien. i- Van "Leiden berigtmen, datdegewoo tie Ziekten in het voorjaar , wanneer de vloei- baarfte deelen door de koude verdikt zyn , de Koortfen aanhoudende , en met zwaare ontftee- kingen op de hersfenen , keel , borst en inge- wanden bevonden werden verzeld te gaan. Die van het Najaar beftaan in Gal - ziekten , Diarrh&tf 9 en eene enkelde Dyfentetia ; Co- lyken , Pleurisfen , Rheumatismi imiverfaks > vallende op de borst 5 keel en hersfenen ; ook anderdagfche en dubbelde anderdagfche Koort- fen. Sedert jaaren heeft men geene Ziek- ten , die epidemlce regeerden 5 ( buiten de Va- riola &c.) waargenomen. [By wyze van Supplement is my het volgende van mynen zelf- den Berigter toegekomen> in dato den 30. Sep- tember 1776- a. ) Dat de Voorjaars koortfen in deeze (lad en derzelver omtrek zich meest bepaalen tot Febres duflices tertiana & catarrhales , in wel- ke Gefleldheid van bet fader land voortvloeijen. *. 23 ke de paroxysmus om den anderen dag zwaarder is ; en dat 'er zeer weinige inflamindtoore Ziekten vernomen worden. #.) Dat de Febres autumnaks meest uit intermittentes biliofie beftaan 5 en dat 'er weini- ge continue ? doch meest quartans dit jaar re- geerden ; dewelke, volgens de behandeling van deezen Geneesheer , door Spiritus juniperi & fuccus exprejf. citri recent, ad part, aqual. een tmr voor de paroxymus gegeven , meest over- wonnen vverden. c.) Dat nahet jaar 1773. g eene befpeurd was , buiten de Variola , die toen fterk gegrasfeerd hebben 5 als een uitflag zon- der koorts , Roodvonk genaamd. Petechitf wa- ren zeldzaam geobferveerd. ] De geweldige Ziekte in de jaaren 1669 en 1670. welke zoo veele braave Leidenaars en Vaderlanders ten gra- ve deed daalen , was volgens meening van den Ridder PRINGLE (/) , geene Pest- ziekte , gelyk die door den in zynen tyd zoo beroemden Hoogleeraar SYLVIUS en anderen te boek ge- fteld is ; maar alleen een kwaadaartige Galkoorts , dewelke op eenen heeten en droogen Zomer , waarin weinig regen gevallen was 5 volgde. De gelegenheid dier Scad is anderzints niet zoo on* CO Maladies des Jrmtes , Part. III. Chap IV. J. IV. pag. 2 24 fan dc ZlcHen , welleh uit de Natuufllyh bngunftig , om deeze en andere ziekten van der- zelver ligging alleen af te leiden , zynde vry luchtig en hooger dan andere fteden ? uitwyzens de Waterpeil aan de muuren van de binnengrag- ten , voornamentlyk op het Rapenburg gelegen. De oude en nieuwe Rhyn en oude Vest heb* ben een laager ftaal : maar die zelfde heeft ia 'sHagemz. plaats. De meeste overlast (wel- Ice ik , geduurende myn Academifch verblyf in dezelve heb opgemerkt , ) beflaat in het hooge opgezette boezem - water van Rhynland 9 en de groote plas van de Haarkmmer- Meer 9 welke deeze Scad , door fcoordelyke winden herwaarts aangedreeven , lyden meet. Men moet dan de Ziekten 5 die op verfcheidene tyden in deeze Geleerdheids-zetel hebben plaats gehad , meer toefchry ven aan de byzonder e luchtsgeileldheid , en moesteik'er niet byvoegen, aan de verkeerde behandeling van eenen anderzints grooten Man , die door zyne befchaafde welfpreckenheid het puik van Europa tot zich getrokken, en eenen algemeenen roem verworven hadde; en, buiten zyn eigen geliefd Leerftelfel, anderzints voor een geleerd man van zynen tyd moet gehouden worden () ^ e ^ eer PR INGLE heeft de reden (fc) Conf. L. SCHACHT Or at. funebr. in oMtum Nobilisflmi, Ckirisfimi , Expertisfimi D. FRANCISCI DE LE BOE SYLVII &c. jn Oper. omn. Medic. F. DE LE BOE SYLVII , ex editione D. ELZEVIER &c. Amftel. 1679. pag. 024. cum A. M,;,WC/, S;udii H. BOEIUIAAYE, png. 518, 6i6 ; 894. GcfieUbcid van kit Fadettancl voortvloeljev. 25 feden daar van in de beneden aangehaalde verklaard ; gelyk men uit de zamengetrokken fchets van deeze Ziekce een ander begrip dies- aangaande bekomen kan ( /). 2. In hec jaar 1769- hebben in de Dorpen Rfynsburg > Voorfchooten 9 .Qestgeest en War* wond eenigen gelaboreerd aan ' Febrts biliofepu- trida , van welken eenigen , door deeze Ziekte aangetast , aan eene Dyfenteria ftierven ; of> fchoon de Stad daar van bevryd bleef, 3. Heete en vogtige zomers eri Verwekken te Haarlem als elders Rotkoorcfen - Hec jaar 1771. is een flegt jaar voor Dp&o ren (/) [Deeze Epidemic werd door die van 't jaar 1669. voor- fcfgegaan , en 'door dien zelfden Hoogleeraar in libro citato *> Tract. IX. pag. 794-814. befchreeven , gelykerwys J. VAM DCR MARCK en SIMON VAN ASSENDELFT die tot eeii voor tverp hunner inaugurate Disfertatien genomen hebben de. eer- ile onder den titel de Febre nuperrime epidemic a , Leid. 1668. 4. de andere de Febre quadam epidcmica , Leid. 1668. 4. beide- 16 vinden in A. HALLCR.I Mi:tbod.,ftudii Medici, pag. 617. zon even aangehaald. - Deeze Ziekte was volgens den ge- rnelden Hbogleeraar F. DE tc BOE SYLVIUS eene rebrfs* inter*- mittens tertiana , turn jimplex , turn duplex ; en die eindelyk in ee- ne contitma inter mittens overging . XIX -XXII. - - Gaarn wilde ik deeze met de volgende epidcmien in eene noot meda deelen ; maar vermitsdezelveveele bladzyden beOaan zouden ., heb ik voegzaamer geoordeeld , de zaakelyke uittrekfels daac van onder dc Bylagen lett. X. te phatfen , ten einde de oo'r- by het Artikel van Leiden door J. DS KOKER befchreven , deeze Scad zo wel als andere Steden van HOLLAND en ZEELAND aan- doende, was zowel als die van 1750. opheeteen drooge voorafgaande zomers volgende ; overeen- komende met al het geen van Zomer - epidemien in deeze afdeeling is opgegeeven ; zoo als men de laatstgenoemde in de onder aangevvezen Be- fchryving nader inzien kan (*) In het midden van deezen zomer had men groote hitte uicgeltaan ; zoo dat de lucht als verhit , zonder regen of verfrisfchende winden , oorzaak gaf , dat de llilftnande wateren op veele plaatfen ee^ nen merkelyken (lank van zich gaven ; overeen- komende met de gewoone gevolgen , welken by het onderling verband zullen vvorden opgenoernd. De (m) Hollandfcb Magazyn , I. Deei . 2. ftuk , pag. 342. te Haarlem by J. BOSCH 1752. gedruku ' Gejlcldbeid van hct Vadcrland tioortvhctjen. 227 De Pest-ziekte, by de belegering van dee-' 2e Scad voorgevallen , heefc P. FORESTUS in zyne Waarneemingen omftandig befchreven , en die byzonderheden 5 ivelke het geneeskundige 9 ten aanzien. van de luchtsgefteldheid , betreffen ; als ook die geene , welke langduurige belege- ringen doorgaans verzelien , naauwkeurig aange- teekend () 4* In de Weterhigen en andere oostelyke Dorpen van de Haarlemraer - Meer , heerfchen inzonderheid veele Gal- en Heete- koortfen ', by heete en drooge zomers. De Rheumatismi zyn hier zeer gemeen ; vooral in het voorjaar : ook ontdekt men hier dikwyls de Geelzugt , en ivel meest in het najaar* Veele Voorjaars- koortfen heerfchen hier , maar noch oneindig meer in het najaar ; zelfs op gewoone tyden , minder na vogtige dan na heete zomers. De inboorlingen , offchoon %y gemeenlyk alle jaaren voor een' korten tyd , de Koorts krygen , wor- den echter nooit zo fel door dezelve aangetast , als zy , die van buiten inkome^. - De mees- te menfchen > die alhier gebooren zyn , krygen Derdendagfche - koortfen , en zyn alccos op de been 5 ja zelfs op ftraat , behalven alleen dien dag 9 dat zy door de koorts genoodzaakt \vorden het bed te houden. Natte faifoenen love- C) Obf.XXVI. Lib. vi. pfi??. P 2S Van dc-Zidtcn , wetten ult de Natuurlyte ten hier , even gelyk in Zetland , cikwyls Rotr- koorcfen uit ; evenwel zyn die hier niet zeer fcwaadaartig of gevaarlyk ; zelden wordt 'er ie- mand door weggefleept. * De tusfchenpoo- zende koortfen zyn hier zeer algemeen. In AMSTELLAND, enz. . LXXIV. De Ziekten in Amflelland 7,yn , als hec fraaifte ftuk behelzende , dat my over die cnderwerp is toegekomen , ora deszelfs algemeenen en naauvvkeurigen inhcud , bereids by de algeraeene opgave van de Ziekten van de Jaar&tydm (. XLV1I, XLVIIL) geplaatst; uic welke men over die gedeelte van de Neder- landen teffens oordeelen kan. Terwyl die van de beroemde Wacreldftad ? in die gedeelce des Vaderlands gelegen , in fa'Viigezogt t & Verhan- dclingen , te Awfterdam by HOUTTUIN uit- gegeeven, van de jaaren 1759 tot 1765. te vin- den zyn : van welke een zaaklyk Uittrekfel on- tler de liyfagen lett. Y. voorkomt , 5 c welk met de berigtc.n van andere Steden kan vergeleken worden.' - Verfcheidene geweldige Epidunien vinde ik van deeze Srad te boek gefteld. Want behalven die geenen , welken by- Liiden ge- meld zyn , en decze Stad , nevens andere Hoi- landfche en Nederlandfche Steden troffen, ge- waagt P. FORESTUS ((?). i. Van Co) Obf. II. Lib, vi. in fcholia , r?.s 152, Gefteldbcid van hct Faderland -voortvloeijen* 229 1. Van eene kwaadaartige Pestikntititi en befraettelyke Keel-kwaal, die volgens aanteeke- ning van JOHANNES TYENGIUS, beroemd Genepsheer. aldaar in dien tyd , in het jaar 1517. zoo doodelyk was , dat zy , wanneer binnen zes of agt uuren geene bekwaame middelen werdea aangewend , voor de zestien of tvvintig uuren den dood aanbragten : en dat 'er niemand ont- kwam , indien 'er geen kundig Arts te hulp ge- roepen werdc. 2. In het jaar 1727. heefc in deeze Koop- flad eene geweldige Galkoorts gewoed ? die zoo doodelyk was 9 dat zy byna naar eene Pest- koorts geleek ; en zelfs dien naam by andere Volken verkreeg. Men kan de Bel'chryving hier van 3 door den Heer TRONCHIN mede- gedeeld , in de beneden aangehaalde plaacs om- ftandiger nagaan (^?). 3. In het jaar 1731. regeerde alhier insge-' gelyks eene hevige Coiyk-ziekte , met Stuipea en andere toevallen verzeld; van welke men ee* no befchryving vindt in de ' Bibtiotheqite de ? Eu- rope (j> CfO Uitgezovts Vtrhandelingen enz. II. Deel , pag. 508. C 9 ) Janvier , Fierier & Mars 1732. pag. 29-77. 143-171. & 282.312. In 330 Over (is Zlekten , wclken mt dc In 9 * GOOILAND, enz. . LXXV, Morbi acuti , als Pkuritides , Teripmumonitf enz. vallen te Mutden en fF^jj) zelden voor , als by groote hicte : meer Peri- pneumonia notha en Afthmata ; voornamentlyk onder die lieden , welken Graanen en Steenkoo- len bevverken , gelyk de Molenaars , Koorndraa- gers enz. Tusfenpoozende - koortfen van bet voor- en najaar , heeft men hier met andere Distriffien gelyk, en van deozelfden aart ; doch zelden hartnekkig bevonden ; ligt wykende voor den cortex. Dyjenterien had de Heer , die die berigt gaf , nog nice waargenomen : Petechien zeer weinig ; doorgaans Sforadice, en van geen kwaaden aart. 1. Te Nederhorst den Befg hoort men nu en dan wel eens in het voorjaar van Tusfenpoo- zende koortfen ; doch niet veel. 2, De meeste Ziekten zyn geduurende 6 jaaren ( 1771.) te Naarden , als in het omlig- gende land 3 Tusfenpoozende- koortfen geweest ; die , offehoon zy noch hartnekkig , noch epide- yni/ch waren 9 echter zoo eigen aan deeze Land- ftreek zyn , dat zy het voornaame gedeelte der Morbi acuti uicmaaken ; terwyl 'er niet dan zel- den vere inffammatorii voorkomen. [3- Ds- Gcfoldkeid van let '/aderhnd voortvloctjen. 23 [ 3. Dezelfde Epidemie , welke te Leiden van hec jaar 1669 tot 1670. zoo veele woede aanrechtte, werdt mede opdeezentyd te PFeesp gevoeld : gelyk men afneemen kan uic de Be- fchryving van dezelve door F. DE LE Bos SYL- VIUS, boven . LXXIV. aangehaald, gegeeven; en aldaar, . CLXXXL in 4. pag. 825. vermeld. J In NOORD - HOLLAND 5 cnz. . LXXVI. In de Bevervtyk heeft men dezelfde Ziekten als op bet hooge Land deezer Provincie. Doorgaans meet Herfst-koort- fen dan in de Steden , byzonder in de groote , die hier landvvaarts in liggen. , De Heeren , die aan deezen lustigen oort hunne Buitenplaatfen hebben 5 en welker dienstboden in het najaar aaa Gal- en Rot- koortfen laboreeren , meldt men , fchryven zulks ten onrechte aan de ongezond- heid der lacht toe ; niet denkende aan het on- rnatig gebruik, 't welk deezen dikvverf van fpyze, drank enz. maaken. Beneden zal het ver- band klaarder by de Wateren enz. kunnen ge- zien worden. - In de Dorpen aan de Noord- Zze meldt de Heer A. ROEKAM KOOL , uit den mond van eenen kundigen Geneesheer vernomen te hebben 9 regeeren doorgaans meer Ziekten 9 dan eldera ; beflaande doorgaans in Rhetwiatis- T mi Fan ds Ziekten * wellen uit dc Nattturlyks mi , en zulke , die veroorzaakt worden doo? hard en zuur voedfel , onagtzaame morfige le- venswyze , ontydig en onmaatig drinken van oud zwaar bier , enz. , LXXVIL In 't gemeen \vorden i. Te Alkmaar gezegd , veele Rotkoort- fen te regeeren, vvelke men te Hoom' 9 te Moth vikkendam , en te Edam zelden ontmoet ; en die aldaar 5 volgens het medegedeelde berigt , ook niet gevaarlyk zyn. Te Edam had men in he: jaar 1771. 'er maar eeae in een zwak Man gevonden , die 'er door weggeileept i$-j men zoude zich moeten pynigen , cm ineer der- gelyke voorbeelden zich te binnen te brengen. Wanneer op vvarme en vogtige zomers ee- aie fchielyke J Peripneumonitf, . "jPhremtides , waren zyn Ed, maar enkelde , en dus vveinige , voorgekomen : verder ontmoeitq men van de pverige ontfteekene Ziekten nu en dun ook al eenige. De Angina zouden wel zoo veele catarrbofa als inflammafoWs zyn. .Omtrent de Mor&i inflammatont cndervond zyn Ed. , dat die bier ligter toe 'fefolutie te brengen waren ? dan die geduurende zyn verblyf te Ui(~ recht behandeid werden. Zeer zelden ver- eifchten 'er in ^die van Alkmaar meer dan eene nderlating gedaan te worcen : het welk aan de -zwakkere lichaamen , de weekere vezelen y en den vogtigen grond toegefchreven wordt. Waarom deeze Geneesheer van oordeel is , dat 'er aan de Kinder - ziekte 9 wanneer dezelve tfidemice grasfeert , minder , dan wel in andere zullen fterven. Ps 8. *Er 34- Van de Ziekteu , welken uit de Natuurlyke 2. 'Er zyn fomtyds jaaren , wanneer in den nazomer en in den herfst veele Gal-koortfen regeeren , die al dikwyls meenigvuldig voorko- men , en veelen weglleepen , byaldien men niet tydig gehaald wordt , noch dezelve behoorlyk be- handelc ; wanneer zy wel eens in Fe6res putrida veranderen 3 of de Ziekte - flof per metaftafin naar de hersfens voeren. De vooroordeelen in het behandelen van deeze ziekte zyn zeer groot : men is zeer angftig en verfchrikt , als men fpreekt van Emettc a en Purgantia ; en vooral van het gebruik der -Kind* De Heer HOOLWERF zet- te dit gelukkig door > en het ging hem naar wenfch." ] 3. Wegens de Epidemiqiie Ziekten gewaagt P. FORESTUS, a. ) Van doorgaande kwaadaartige Koortfen met Wormen verzeld ? die van Augustus tot November 1553. regeerden (r). 1. ) van eene Keel ziekte , die in October 1557. geheele familien wegraapte ; zoo dat 'er in twee of drie weeken meer dan tweehonderd menfchen aan geftorven zyn. Deeze ziekte nam by wyze van een Zinking haar begin , met eene zeer langzaame doch kwaadaartige Koorts , die jiaderhand toeneemende , als eene oogenblikke- Jyke (r) Obfcrr. IV. Lib. vi. pa^. 154. Gsfleldbeid van 'bet Faderhnd vcortVtoeijcK. 23? lyke verftikking dreigde ? en terftond de borst aandeed , met zulk eene benaauwde ademhaa- ling, dat de zieken terftond fchenen te fterven. Weinigen ontkwamen, wanneer'ereene aan- houdende Koorts by kwam : naauwlyks bereik- ten zy den p dei1 of overleefden den i4 de n dag, Die, welke tot den i7 den dag leefden, werdea het best genezen (j"). c. ) Andere Epidemkn , als die van Pokken en Mazelen ( /) , min tot die oogmerk dienen- de , gaa ik voorby. Alleenlyk kan ik niet ver- zuiinen te melden, dat deberugteZweet-ziekte, ( Sudor Anglicus genaarad 5 ) dewelke , na een gedeelce van Europa doorloopen , en eindelyk in Gelderland , Qverysfel en Utrecht 9 zonder- ling te Amfterdam en Haarlem zich vertoond hebbende , Alkwaw en de Waterlandcrs ver- fchoonde C^) . LXXVIIi Te Edam heeft men vee- le Voorjaars koortfen , ontftaande uit een lyia- achtigheid in de vogten , of bedorven Gal. - Nog meer Najaars koortfen , haaren oorfpronk hebbende uit de zwakheden der lichaamea , die meer by het gemeen zich ontdekken , als wel by, (j) Ibidem Obf. I. pr.g. (O Ibidem Obf, XLI,XLII &XLIV. pag. 192-104. OO Conf. P. FOREST i Lib. VI, obf. VII. fchoi, & obf VIII. pag 157 c 158- Van de Zlektcn , welkcn uh dc Nalmttlyh by aanzienlyke lieden , welken des zomers meet ooft eeten , en des avonds een glas rooden wyn drinken : waar door deezen het v.erlies der dun. ne- vogtep door de uitwaasfeming, en het fcherp worden der Galle , onweetend voorkomen. Wanneer men grpote hicte in July en Augustus heefc , en ciaar op eene koude , ia September volgt , regeeren ? er een ongelopflyk getal -koprc-j fen in de Stad , waar aan men dikwyls zes per- foonen in een huis heefV zien ziekliggen. Vreemdelingen Worden fterker daar doorannge- tas't, doordien zy fterker zyn 5 dan de inboor- lingen , die zvvakker van'-deefen zyh , dikwyls buiten dentyd der aanvalien hun werk doen, en maar eens te bedde gaanliggen , (even als van de Wsteringen berigt is , ) wanneer zy aanko- mea. Weinig baat een braakmiddel , we- gens de vastzittende flymftofltn in de maag , zoo men die niet daags te vooren los maakt met een niiddel uit Rob jambucl*v>. Aceti fcilltiki jv. i/tq. Meliffa i ; -li. v Aderiaaten in de-najaars- fcoortfen is hier , zoo niet doodelyk , ten min* Hen zeer gevaarlyk; wordt dikwyls van flaaauae gevolgd ; brengt niets voort, dan een zeer lang- zaame herftelling 5 en eene fchielyke inftorting, wanneer men zich daar na waagt uit te gaan , en aah guur weder tevroegblootftelt. Rlwuma- .tismi , en zeer veel in getal , heeft men meest in het voorjaar. En wanneer men de frigidi en wlidi niet Vel ond^rfcheidt ^ gelyk alhier dik- vvyls Gefteldheid van bit Vadcrland voortvloe'/jtft. Wyls fciet gefchiedt doorminbedreven en Chirurgyns > doet eene ontydige aderlaating den dood ftraks aankcmen , gelyk men meer dan eens gezien heeft : naardien de kragten der Ly- cleren zeer ras verbrooken zyn. By de Rhetimatismi heefc men veele Pleurhides fpurl waar ziende van Do&or en Cbirurgyn , raadde deeze middelen 'den geenen aan, in \velken hy een zwarte befiaage tong ontoekte. I-Jet eerfte zig zyn [Wei Eerw.J op dc proef gelukkcn ; tn men was 'er altoos gereed toe. Te Zaandam worden dc MofU acutisfimi onder de mill ge^- woone ziekten geteld. De Dooden te Zaandyk waren in 86. 42. Gejleldleid vah het Paderland voortoloeijen. 41 waar van fommigen geheel afloopen , fommigen tontinueel zyn met verheffingen , vergezeld van braakingen en flerke afgangen , onder den naam van Cholera befcend; ook Morii putridi, die gekend worden uit de pulfus parvus & dsbitis , dunnea afgang , leve delirium , pyn in het hoofd , flaa- peloosheid , ein in anderen een Coma fomnokn- turn , of flaapziekte 5 waar aan fommigen doch weinigen tot nog toe fterven ; wordende denke* lyk veroorzaakt door voorgaande zomer - hitte ^ dns land oneigen , en gevolgd door het eeten van onmaatige , en by 't gemeene volk 9 van on- rype fraiten , in een tyd ? wanneer de verkoe- ling in de luchc , en de koude , door het gebruife van koude vrugten , in de maag en darmen , ineesttyds in de lichaamen der menfchen haaren rol fpelen (^/) In (y) In het jaar 1768. regeerde mede te Schellinklmt eene kwaadaarrige zickte , volgens ontfangen berigt daar van on- der de Bylagen letter Y. geplaatst. In Augustus 1774. openbaarde zich vangelykeueeneaaiiftee- kende Ziekte op heteiland Marken , dopr een der Stuurliedea met tweezyner Matroozen, die naauwlyks van de Buis-reis war en t'h-uis gekoomen , aangebragt; vermoedelyk door eeix Munflers Jongeling , weike het eerst op de Buis was ziek ge- worden . aangefteeken. Een der Matroozen had , volgens zyn eigen opgave , een ligten aanval deezer ziekte onder* gaan ; en offchoon hy geen maaltyd verzuimd hadde , nog- thans deeze ziekte , aan land gekomen zynde , zyner Vrou- we ten eerften aangezet , "t geen in dat menfch wonderlyke verfchynfels voortbragt , welke in geene andere lyders der- wyze zyn waargenomen , beftaande in eene zwaare Mclmcfo* lie ? die zelfs tot vertwyffeiiDg overilocg ; zynde echter dcor q d Von fa Zlckten , vsclken. mt de Natuurlyke In FRIESLAISD 3 ens. . LXXXI. Van hetjaar 1769 tot 1771, befpeurde men i. Ann den Zuidhoek van FRIESLAND , bepsaldelyk binnen de (lad Stavoren 9 meerder Morbi acuti , voornamentlyk 'Penpneumonite & Pkuriti&s , dan wel voor dien tyd ; hec wells men de geneez'ngs-wyze van mynen Bcrigter v/edcr volkoinen iierfteld. De Stuurman had de ziekte aan zyn huisgezin , beftaande uit twee gebroeders, eene oude moeder en zuster, overgezet , waar van de drie oudften de ziekte op de aller- zwaarfte wyze hebben ondergaan 5 welke echter alle vyf her- i^elden. Van 53 Zieken onder de beftuuring van mynen Berigter , zyn *er allsen vyf overleeden , niet tegcnflaande een derzelven reeds met den dood te worftelen lag , wanneer hy by denzelven geroepen werd. Ten aanzien van het beloop deezer ziekte , klaagden de lyders gemeenlyk over zwaare koude en rilling door het geheele lichaam , welke in den eenen kort, in den anderen langzaamer in groote hitte overging ; wanneer zich zwaare pynen , voornamentlyk in het hoofd , op de borst, in de dyen, kuiten en fcheenen 9 openbaarden. Eene geheele flaapeloosheid volgde , tot dat de ziekte byna op zyn hoogfte was : dan , na de volkomen crifis , fliepen de lyders onophoudelyk , verzeld met eene zwaare of ligte doofheid 3 (overeenkomende rnetalle de be- rigten , die van de Febres nervea zvn medegedeeld ;) fom- migen dronken onoplioucjelyk : anderen wederoin klaagden 9 dat zy het drinken niet konden nederzwelgen , en genood- zaakt werden om alleen een mondvol teffons te gebruiken : dit hield na weinig dngen op , wanneer de lyders veel vogt pebruikten , en de benaauwdheid eensklnps verdween. * Op den tweedendag was de tong wit beflaagen, die dan geel, vervolgens donkerbruin, en eindelyk geheei zwart werd. Deeze toevallen yerzclden in den beginne der ziekte meest alle GeftMtteld van bet Vaderland voortvtoeijen. 243 men denkt aan de kouder Noorde winden , toen plaats hebbende , |te moeten toegefchreeven wor-. den. De Ifetires catarrhates waren toen ook menigvuldiger. De gewoone Ziekten van 'Fries land zyn , .volgens gevoelen van den Ileer [Dr. W. REUCHENIUS,] Febres inter- wtttentes ) en wel tertians pmplices cxqiiiflttf vel duplicate ; Tertians dimidiate vel h&mitritea + in andere gedeelten des Vaderlands niet zeer ge- woon ; ter plaatfe ? alwaar ik geduurende IT, jaa- alle de lyders , welke op het laatst noch zoo zwaar , nocli langduurig warcn. Want in den beginne ging het fpoedig , Wanneer de ziekte den 11. dag op haar hoogfte toppunt was : gemeenelyk ^erd dit den 13. en 15. dag eerst waargehomen ; ciaar warden ^er zelfs behandeld , waar in de 'fcheiding dec ziekte eerst den 21. dag gefchiedde. In het begin der ziekte waren de lyders voor eenigen tyd van him verftand beroofd ; dat naderhand zoo. niet vernomen werd , ten zy ia die geenen , die w?.t al te lang aan 6en geriist hadden. ~ J Er waren ook , die , byzonder aan het onderlyf , purper- tlekken hebbcn gehad \ ook gierst gewyze puistjes, we) ken nicest alien geilorven zyn. Drie lyders van mynen.Be- rigter werden met heftige pynen In de borst aangetast ; doch zyn gelukkig, door veel'ragchelen van dikken llyni en: jptterrachtige fluimen , weder tot voorgaande gezondheid ge- bragt : twee der zelven hadden veele jaaren gelaborecrd aan engborftigheid met een wanfchaapen couleur in het aange- zicht , dewelke van veelen voor teeringachtigen werden aan- gezien ; zynde echter voikomen van deeze engborftigheid oa- der die ziekte veriest geworden. ~ Ten aanzicn. van de gerieezing werden de Lyders, wanneer de ktachteh zulks toelieten . door het poeder van de Radix: ipecacuanlxs van boven geSvacucerd , Op welke doorgaans over-? \ioedig braaken van een taaijen dikken ilym , groeneen geele bedorvene gal-iloffen en kleine wormen volgden , niet ze!~ den met ftank verzeld. Verre de meesten loosden onder het jiurgsersn meolgvuldige wormen , met eeneii OudraageTyk'eit Q 2 244 V an & Zirtien , ^ silt on ult de Natwrlyke jaaren de Geneeskonst gcpeffend heb , zyn maar weinige maalen my voorgekomen ; [ en in 'sHage 9 maar eenmaal , door ray behandeld ;^j welke te Stavoren veelmaalen zeer gevaarlyk zyn. Gelyk de anderen op alle tyden van het jaar voorkomen , zoo wel als de Quartans , welke in deezen Zuidhoek zeer gemeen en hard- nekkig zyn ; voornaraentlyk onder de Boeren en 't gerneen buiten de Scad ; zagczinniger en minder in de Stad zelve. Deeze Heer had Lyders behandeld , welke met dezelve een , twee en drie jaaren hadden gelaboreerd 9 zonder mer- kelyk verlies van kragten in veelen doordien zelfs de eetlust , in eenigen , op den koortsdag goed was , en de fpysverteeiing naar behooren vol- {tank , ook gebeele nesten van maaden. Na de outlasting van boven , werdt den- volgenden dag cen-fterk Infufum van . Voor den ontyddyken dorst , werden gelyke verkoeleodc middelen uit Salpetsr > Sal pelycbreft , Spirit. Nitr. didcis , Rob Ribejiorum enz. toegediend. -~ wanneer gcen braakijip naar . genoegen volgde , werden by de fateer-mfdcielen ecu w el- nig braak-poeder , met hct QxymeljcillMcum 9 gevoegd. Voor die met zwaare pynen bezet , ofie ylhoofdig waren , werden groote Veficatorien , als in den nek , tulfen de fchou- derbladen, op de fcheenen , aan de kuiten enz. aangelegd , en doorgaans eenige dagen open gehouden. De koort- fen werden tegengegaan met llerke afkookfels van de cortex fennolanusy Tamarinden 9 Manna > Rbaburber enz. naargelangder xiekte, en naardatde vcranderingdcrzelvenzulks vereisfchte. fVolgens een nader berigt van den 18. Mey 1775. waren 'er o meufchen aan deeze kooits overleeden ; en , gelyk deeze ziekte min of meer zonder tufienpoozcu cumgclioudeuhadde, 200 Gcflcldheid van bet Faderland voortvfoeyen. 245 volbragt werdt. De meesten werden herfleld door fterk en aanhoudend gebruik van den koorts- bast ; anderen , welken hier aan niet wilden ge- hoorzaamen , ftorteden 5 na een , turee of drie vveeken op net langfle van de koorts bevryd ge- weest te zyn , weder in. 2. De Quartana fchynen te Harlingcn goedaartiger te zyn , naardien kwaada^rtige der- dendagfche koorcfen , die men ce vooren zelfs door de ISJna niet heefc kannen bedwingen , dikwyls , in het Voorjaars-faifoen , van zelve flyten. 3. De Morli acuii febriks zyn aan dee- zen zuidhoek in het algerneen , volgens bevin- ding zoo diuirde dezelve op dien tyd nog , maar was ,ton zoo kwaadaartig uiei , dan voorheen ; gelyk J er naderhandgqenea aan overlecdonizyn. DC meesten der geftorvenen ayii'in ja~ nuary en February of Maart oveileeden,, en deezen behoorden onderde morsfigeliedenvan hetEiland, (19 Juny 1775. ) Ongevaar zyn J er 78 menfchen van herfteld ; onder welken 3 er ten minften 20 geweesc zyn, die geene Medicynen gebruikc hebben. - De inwoonders van het Eiland worden geree- kend omtrent in 800 menfchen te beftaan , de Kinders daar onder begrepen ; zoo dat die geenen , welken nog die koorts hebben , gelyk 'er toen noch verfcheiden waren , ruim ( J t yoorige getal zamengereekend) het agtfte gedeelte van de inwoondeDcn uitmaakten. ] 'Er is van gelyken een fraai.berigt van Wieringen ingeko- flien , 't we!k, om veele byzonderheden daar in vervat zyn- de > en hot eiland van dien naam betrelfende , op verzcefc van twee voornaame Leeden, tot hetluisterryk'licbaam vande Hollandfche Maatfchappye der Weeteufchappen beho.orcnds^ de Bylagen by letter Z t geplaatst is. Q 3 246 f /an $ e ZisKten , welken uit de NatuurJyke ding van mynen geeerden Berigter , niet menig- vuldiger , dan in andere Provincien. De Morbi epidtnnci grasfeeren hier ook eveneens : van ge- lyken is het gefteld ten aanzien van de Morbi chromci , ( vvaar van beneden ). Febres futfidte regeeren , federt jaaren , te Stavoren , Harlivgen, Franc far, Dokkum , Leeuwaarden en eenige andere plaatfen , zonder ophouden j voornatnenclyk de petechiaies , in enkelden met de wiliares hier niede verzeld , zeer gevaarlyk. Men vindt deezeziekte ineene of verfchei- dene der opgenoemde plaatfen ; en rneest onder het geringfte en onreinfte volkje 9 V welk wei- nig verfchooning van kleederen heefc , kleine huisjes bewoont , en de ruwfte kost eeten moet. In den tyd van vyf jaaren had men die te niet gezien. . L XXXII. Behalven de bekende EpidS- fnifche Ziekten , vvelke men op fommige tyden ziet grasfeeren , op anderen weder in 't geheel niet , en vvelke men op zyn tyd ook hier ont- jnoet, als Variola, Morbilli, Febres petechiaies maligntf) Tusfes convu!fiv kouwdheid en zagten hoest beginnende , Bloed- fpuvven , Jicht - ziekten , enz 3. De Peripneumonia notha heeft men hier Leiden , dan by bejaarden , onder het gemeen ; en dan nog even zoo algemeen , als de Angina catarrhofe. Geene van die beiden zyn in het voorjaar van 1771. hier zonderling geweest;. 4. wag hetgetal der dooden, naarhet eerfte berigt, te Harlin^cn iij.de itad geweest , in 1771. - - - - 283, 1772. - - - 300. 1773- -- ; 283. 1774. 252, Zynde dus in deeze 4 jaaren minder, dan in de voorige 8, DCS zomers het getal der inwoonders op 7000 gereekend j thans a f ; indien op 8000, omtrent a van het geheel: hoe. wel men door de minder vertiering , uoor de weeveryen In deeze laatfte jaaren , minder vreemdelingen tot deeze Fabryk. in de Had gehad hebbe , die in het voorjaar nit MunjlcrlanA overkomen, en metden herfst v/ederverrrekken; die, fchoon ?.Q jonge lieden zyn , en de lyst der flervenden zelden ver- meerderen , hier omtrent echter behooren in aanmerking te komen. - Ondertuflen hebben de Variola in dc 2 laatfte jaaren fterk omgegaan ; aan enkelden werd die door de *- oculatie medegedeeld. Zy had over bet geheel ecnen ftigen loop in deeze *' Ten aanzien van de konde lucfa te ffarlfagen , bevestigde myn Berigtcr zyne Eds. gedachten met de yolgcncie aanrner- king : 254 ^ an & e Zitticn 9 wclksu u!t dc Naiuurfyk* 4. Febres cat airholes van beide foorten zyii bier bekend : ook zyn de Petechiae fomtyds Jjgidemifch ; zelfs in deezen nazomer en in den herfk ( 1771.), zonder merkelyk gevaar, ia het begin der Febres biliofac , vernomen. 5. Doorgaans vindt men hier weinig onder- fcheid tusfchen de afgaande Voorjaars- en Herfst- koortfen : ten minften op verre na zoo veel met als men van elders hoorc. Eene aanhoudende zagte ontlasting der eerlte wegen feilt zelden eeii gelukkigen uitflagof geneezing tegeeven. Nauw- lyks iing : ^ Dat namentlyk de regen e'n fformwindeti van den winter van 1775. op fornmige tyden verwifield met flrenge koude en vorst , Wei is waar geene byzondefe ziekten heb- ben veroorzaakt 3 doch'de laatfle maandicir van hetzelve meer jlrtbrutidts doen zien , dan naer gewoonte : verfcheidene Borstkwaalen zyn *er oogenfchynelyk zoodnnig door in Tee- ringen verergerd , dat-'er de lyders reeds on der bezweekeit zyn , of eerstdaags flaan te bezvvyken.' ? 3 - Indien de Hiflorie der Ziekien van FRIESLAN> door cieeze noot niel wezendlyk ware opgehelderd , zoude ik de drukpers deez noodige uitbreiding niet gevergd hebben. ["Het berigt van Snesk $ zal voornamentiyk by den ~ Laagen grond , de Levensivyze enz. werken uioeten , alwaar het best zal kunnert geplaatst word en ; en dat van het Heeren - Fesn onder de Bylagen letter A a. in zyn geheel voorkomen , als veele byzonderheden behelzende , welke geene zamentrek- king lyden kunnen, Uitwyzens de oorzaaken , ia het evengenoemde Beiige opgegeeven, en beneden nader te verklaaren , is het natuur- lyk afteleiden , dat in en om de fleden Snsek , Tlst en Stolen , Gal- en zelfs Rot, koortfen , (of by en in rraneker , en de verdere hoogere , en tot den graan-oogst gefchikte gedeelren deezer Prwincie 9 zoo genaaindx; StoppeU^iektcn of Herfst- GeflcldJjeid van bet jSadcrland voorttokcijen. *55 lyks heeft men ooit in die ziekten de Ktna noo- dig. Men weet ook , dat het ontydig gebruiK daar van vv r el een en andermaal eene J&efatfiis veroorzaakt hebbe. - Buicen dien is die ziekte hier byna geheel vreerad. Evenwel weet men ook , wanneer die ziekte hebbelyk geworden is , zich met voordeel van den cortex 'te bedienen* Ervaaren Kunscoeftenaars bedierien zich met goed gevolg van een Alcali fixum by deceive- Na voorafgaande zuivering is de Kim meer vei- lig te gebruiken. Doch hoe moeiiyk zyti de Najaars-koortfen, vraagt men in ZEELAND , te ge- koortfen ,) volgens een twintigjaarige bevinding , het gant- fchc jaar door gemeen zyn , weshalven de Koortfen , in die gedeeke des Vaderlands , van allerlei foort , zoo wel tufl'en- poozende , anderendagfche als aa-nhoudende Zinking- Roos- Gal- en Rot-koortfen , zeer gemeen worden waargenomen. Ontfleekings-koortfen zyn mynenBerigter tot hedentoe zeld* zaamer voorgekomen j zoo dat zyn Ed. meende zeker te zyn fiog nimmer dertig lyders daarmede faehebd gevonden te heb- ben , niettegenftaande hy wel duizend of meer gevonden had , welke om cenige (fomtyds geweldige) pyn in de Hyperion-* dria gezegd en geloofd werden de Pleuritis te hebbcn ; ter- wyl het by de uitkomsc gebleken is , datverre de nieeste ly^- ders flegts Gal- of wel Rot-koortfen , met pynelyke fpan- ftingen gepaard gaande , ondergingen , en als zodanigen be- liandeld , regelmaatig tot voorgaande gezondheid geraakten : al waren 'er zelfs expeftorationes (zoo als men het noemde) fanguinolentet mede gemcngd , gelyk zyn Ed. zelfs binnen de Had Sneek verfcheidene gevallen gehad hadde , waar in door de lyders een menigte bleeds ter keele uitgeloosd wcrd , en welke meer dan genoeg gcSclateerd hebbe'n , om dat hy tegen den zin der naastbeftaanden en verdere omftandercn (zelfs dis zich voor Ziekte -kundigen uitgaven ,} verhinderde , aderla- tingen in het werk te flellen, om redsn liy dezelve als ftrydig tegen zyns indicate aantnerktc." j Van de Ziekten , weihn uit de tf geneezen ? Het antwoord is gereed : te wee- ten , naar belang van de byzondere behandeling wegens derzelver aart ( . LII. not. n. p. i$$\ 13(5.) en de onderwerpen , waar in die huis- vesten : naardien zy te Hiilst ook gemakkelyk geneezeh werden. 6. Het verdere , dat de ziekten van Gro- ttitigen betreft , kan uit de Verhandeling van wylen den Heere Doffior GOUT ( a ) , en de Academifche Kedenvoering van den Hoogleeraaif VAN DOEVEREN (^) worden afgenomen 3 waar uit duidelyk blykt, dat de Najaars-koort- fen te Appingidatii 5 Delfzyl en andere Noor- delyke en Noordoostelyke Landftreeken deeper Provincie 9 ruira zoo zwangcr zyn van Najalrs - Galkoortfen enz. als in de Provincie ZEELAND; waar van de rede beneden zal aangeweezen wor- den : gelyk ik zulks boven dien uit den mond van een geloofwaardig getuige vernonien heb , van welken een naauwkeurig berigc te wagten is CO- In O) . . pag. (&) L. c. pag. 37, 45-50. ftederl&iidjclx Vwtoallug * pag 39, 49-55- (c) [Dit Berigt Is ook den 5. Maart 1775. door den Wei Eerwaarden Hcer JACOB ZWART, toen Predikant te ^pptnge* dam , thans in de (yilmfttd ? toegezonden ; w.iar van de by- zonderheden op haare plaats weritcn zullen. DC Ziekten in dezelve ppgegcevca , zyn : I. Ondcr Cc'fteldbetd van bet Fade'rlanti- tffofibhififtii, In ds Hooger of verder van cte Zee verwydsrde LAN DEN. g. LXXXV* Volgens Berigten befpeurc men thans veel meer Teeringaehtige Ziekten * Bloedfpawen $ -Rheumatism! enz. in DRKNTHE, dan vvel in voorige tyden; anders vveetmen niet, dac hier eene byzondere Landziekce plaats hebbe* Doch nu federt i o of 1 3 jaaren , heefc men dan op het een dan op bet ander Dorp eene Febris futnda > welke te Dwlnglo in het jaar 1773* zeer gewoed heeft. LXXXVL i, ilder de fiaastige zielcten, aMrr/ja^-koortfg'n , zob goed als kwaadaartige, het gsheele jaar door gemeen ; waar van dc laatfte fomcyds met ontfteeking der Longcn , maar ineermaals met eene rotachtige bedervfng in de eerfte wegea irerzeld gaan : Ziekten met infl^nmatie , vooral op de borsr - ? befpeurt men voornamentlyk van November tot Juny. In den hert'st meest na lieete zomers , ziet men dikwyls een menigte Tan irre&iiliere koude koortfen , die toch zelden kwaadaanig feyn; maar na genqegzaame ontlastingen van galachtige llytri^ het zy door de natuur of konst , fpoedig geneezen. a. Behalven een groot getal Rot- koortfen , die federt het jaar 1770. in bet Oldampt en ook hier omtrent gewo^d Ijebben 9 zyn 'er geene Epi/demifcbe ziekten vvaargS'iiomen. 3. Onder de MrM cbronici zyn de Pbibifes catarrbales dl vry gemeen ; belette doorz welding zeer zeldzaain ; wanre kanker ook nier gemeen ; de Carcinoma uteri wordt in Vrou- boven de 45 jaaren nu en dan v/aargenomen ; aan den albus , waar van het laatfle gebrek dikwyls een gcvolg , laboreeren veele Vron\ven, doch deeze kraamen wederom icorfpocdig, en cenimauwbekkcn ishiereenraar verfcbynfe!^ $SllL Deel, H, VeN C5S Van de Ziektcn , vwlken uit de Natuurlyh . L XX XVI. Te Comer den regeeren m het voor - en najaar meest al Roc - koortfen , die men acht uit delaage Jigging der omftreeks gelege- ne Moerasfen te ontllaaru - Voorts doorgaans zwaare verkoudheden , veele Pteuritides , die de gemeene roan door fterken arbeid of ver- hitting zich op den op den hals haalc. - Som- tyds regeert hier een zoogenoetnde heete Koorts of Brandziekte , die voor befmettelyk gehouden wordt : in veele jaaren echter hoort men 'er fom- tyds niec van khagen. - - In het fteedje Qmmen en deszelfs Carfpel heeft: , geduurende ongeveer den tyd van 1 5 of 1 7 jaaren , by tusfenpoozen van een en twee jaaren eene zwaare Brandziekte geheerfcht , vvaar dcor eene meenigte van men- fchen 5 ja geheele huisgezinnen in korte dagen zyn weggerukt , waar van men de oorzaak niet heeft Verfcheidene foortcn van Waterzugt vindt men , maar mecst die uit verftoppingen der ingewanden ontftaat* Het is 4. Aanmerkelyk, dat de bewoonders van deeze laage en watcrachti^e landen , ten zuiden dppingedam , die men haast voor Amphibia heeft te houden, geene byzonderehebben, of cok aan geen meer ziekten onderhevig zyn , dan die van het hoo- ge land fen noorden ; het geen ook waar is ten opzichte vaa die langs de dyken woonen , maar met Vreemdelingen geen- zints doorgaat : men ziet veeltyds Soldaten van het garnizocn van Delfzyl en Werklieden uit Westpbaalen aan langduurige ziekten fiikkelen , die nogtbans door de enkele verandering van Jucht , in hun Vaderland fpoedig geneezen : doch men tnoet ook teffens aanmerken , dat de eerflcn , door het ma- nigyuldig eeten van Zeevifch en leedigheid , on de Jaatften , door het liggen op vogtige grondenenz. hier toe voornainent- lyk oorzasik geeven. j Geflcldheid van bet Faderland voortvloeijen. 259 heeft kunnen nagaan ; vvelke ziekte de flerkfte menfchen in drie of vier dagen wegnam , of drie vier dagen daarna als met den dood deed wors- telen , doch daar over kotnende , dezelven a!s een geraamte hadden uitgeteerd , en ten minften een half jaar deeden fukkelen, eer zy tot verhaal kwamen ; welken echter naderhand wederora > zonder eenig gebrek , in voorigen ftaat herftel- den. Van deeze en die van ' Gramsbergen zal *er beneden insgelyks gelegenheid zyn nader berigcen te geeven. Of de VELUV/E. . LXXXVII. Genoegzaatne Eerigtea heef: men insgelyks van deezen oort als nog niet kunnen bekomen ; men moet zich voor bet te- genwoordige met cat van -Barneveld, en hec aangrenzende ^mersfoort vergenoegen 3 tot dac zich gunftiger gelegenheden opdoen. i. Te BarneveJd wordt van de Morbi 9 tot deeze Claffe t'huis behoorende 3 alleen berigt , dat aldaar veele vvaare en valfche Pleurisfen , vooral onder de Boeren voorkomen , welke men aanfchielyke ontblooting wyt, wanneer 2y heec zyn ; of dat zy zomers gaan leggen flaapen ia het gras onder bet lommer. R z e. De s6o Van de Ziekten , welken nit ac Nattairlyh 2. De meest gewoone Ziekten , welkd doorgaans te /Inters foort gevonden worden , zyn zulke , vvelke uit beletting der ongevoelige uit- waasfeming worden voortgcbragt , als Febres ca- tan hates, Angina > Phuntides, Peri pneumonia not ha, Zinkingen op de tanden em. De Mor~ bi rheumatic! , dan hier dan daar valJende , en toevallen voortbrengende , naar den aart van dat deel , waarop de ftofFe valt , en welk aangedaan wordt ; als de Keel ontfteekingen , Zvvellingen der klieren van den hals enz. zyn daar van geen de minfte in getal , en dat wel het ganfche jaar door; doch echter wel meest in den herfst, wor- dende dezelve doorgaans in den beginne met den naam van verkoudheid beftempeld. Morbi inflammatorii plagten voorheen nieer gezien te worden dan heden , in welker plaats zich federt eenige jaaren meer Febres putndae hebben ge- openbaard , na vvelke de eerfte niet zoo ontdekt waren. In de twee laatst voorledene jaaren zyn 'er veele Febres intermittentcs geweest , voornamentlyk in de lente en in den herfst , die zich in den beginne als Febres biliofae continual voordeeden , doch niet gevaarlyk of langduurlg waren , wanneer zy wel behandeld werden , fchoon dezelve buiten het gebruik van den cortex Penwianus niet wyken wilden. En deeze heb- ben zoo wel in het voorjaar , vooral in den jaare 1773. als in het najaar plaats gehad , zonder dat men eenig merkelyk verfchil in de kwaadaartig- heid Gcfteldheiil van bet Faderland worlvlocijcn. heid tuflfen die van het voor- of najaar heefc kon- nen befpeuren. In die voorjaar zyn 'er weinig of geene vernomen. De Febres putridae ma- Itgnae hebben hier in den jaare 1772. fterk ge- woed ; gelyk ook nader in den herfsc van 1773. Zeer veele menfchen zyn daar door vveggerukt ; zoo dac de fterf lysten van die beide jaaren mer- kelyk grooter zyn , dan van andere jaaren. Dee- ze Ziekce heerfchte voornamentlyk by de ge- meene lieden ; echter zyn gegoede en aanzien- lyke en wel gegoede lieden 'er ook door aange- tasc ; hoevvel de aanfteeking als dan by de mede- bewoonders in hec zelfde huis zoo erg niet was , en zoo zeer niet doorging ; tervvyl by de ge- meenen in zodaanige huisgezinnen , daar deeze koortfen post vatteden, hec geheele huisgezin daar door werd aangeftoken 5 zoo dat 'er fomtyds zes en meet in een huis aan ziek lagen. De Diarrhea cruenta heefc hier in de jaaren 1 74<5 en 1747. ongemeen fterk gewoed , zoo dac 'er toen veele menfchen aan geftorven zyn ( d). Na dien tyd heefc men 'er ten minften , als van eene doorgaande ziekte , niet van gemerkt : of 'er toen eenige klaarblykelyke oorzaak was , waar door deeze kwaal aangelteeken werd, heefc men by In het jaar 1747. regeerde gelyke Dyfenttrie op de Dorpen Loemn, slppeldoorn, Beekbergen, Vafen, Eppen enz. op de VELUWE , werwaarts door de Staaten van het Kwartier van Arribem twee Do&oren en ecn Cbirurgyn afgezonden wer- dcn vanwelke Dyf enter ie J. H. DEGNER. lib.cit. pag, 207, jiut. c. gewag gemaakt heefc. - R 3 262 Van de Ziriten , welken nit dc Natuurlyke by gebrek van berigt niet konnen ontdekken. Tusjii clangofa infant um heeft in het jaar 1773. voornamemlyk in den zomer en in den herfsc , zeer fterk , en eenigermaate epidemic^ te 'j4mers- fuoit gegrasfeerd ; terwyl het fcheen , dac 'er iec befmettelyks in was , vooral wanneer gezon- de kinders by zieke kinderen kwamen ; fchoon meerderen van jaaren , of vohvasfenen , 'er niet door vverden aangedaan. ^ Dat het getal der Dooden te Amersfoort in 1772. wanneer de Rockoortfen fterk regeerden , ongemeen grooter geweest zy, dan in de twee voorige jaaren , kan men uit de volgende medegedeelde Lysten eeni- germaate afneemen , waar by men dient aan te merken , dat dit getal door de geftorvenen aan de Kinderpokjes , op dat jaar insgelyks zal ver- meerderd zyn. - De dooden van de Jooden , welke in deeze plaats inede nog talryk gevonden worden , zyn niet mede op de Lysten gefteld , wyl men daar van geen nette opgaave heeft kun- nen bekomen. Men begroot het getal der Inwoonderen alhier op omtrent 8000 menfchen, ? t geen denkelyk niet vergrootende zal opgegee- yen zyn. Lyst der GeJlorveKen te Amersfoort in de Jaaren 1770. 237. 1771. 276. 1772. 419. *773- S.3& In Gtfteldheid van bet Vaderhnd voortvtoetjen. - In de Stad en het ovsrige van het STICHT van UTRECHT en&. . LXXXVIII. Van dit gedeelte van het VADERLAND kan ik als nog geene Berigten me- dedeelen: de volftrekte bepaaling om perfoon en oogmerk te openbaaren , hebben te Utrecht en te Wyk U Duurfleedc alle herhaalde poogingen doen mislukken. Gelyk lot heefc men te Harderwyk ondergaan , offchoon in deeze een- voudige Berigten geen geheim altoos verborgen ligt ; ofce eenig nadeel omtrent de Berigters te vreezen is , wier naamen des begeerende kunnen gefecreteerd blyven. En alle de berigten by den anderen genomen 5 kunnen niet anders , dan een ruwe fchets opleeveren, welke door den tyd moet volmaakt worden. In het Hooge van de MAJORIE <75/7w 'c T-T T? n T n m? ivr R r\ c n TT ow? . van sERTOGENBoscH enz . L X X X I X. De Ziekten deezer lieden 9 welker levenswyze enz. beneden nader blyketi zal 3 beflaan rneest in Pleurisfen , bastaard- Pleurisfen, zwaare Verkoudheden ( zelden plage ? er de "leering te zyn , die nu evenwel federt ccnige jaarea vo.ec vvint) , belette dooiwaasfe- R 4 Van dc Ziekten , wclken uh do Natuurlyts ming , kwaadaartige en befinettende Koortfen ; eptdemifctte Ziekcen zyn 'er zeer zeldzaatn ; en wanneer men die verneernt, openbaaren zy zich meest onder de armften en genngften , voortko- jnende uic her kvvaad vqedlel , uic de armoedige en morsfige levenswyze , en uic gebrek van ver. fche lucht in de huizen enz. Heerfchc 'er eene epjdewique befiueuelyke Ziekte, zoo wor- den die menichen doorgaans van ? s Lands wege , ^n op order van den Raad van Staaten , van een of meer Geneesheeren voorzien , en met het poodige te hulp gekomen. Geduurende den tyd van 20 jaaren heeft een of tweemaalen onder de armfte menfchen een Dyfenterie geheerfchc , vvelke men aan &6n , twee of drie we'eken eeten van witte Kool , (lie 'er van Dongen gebragt \verd 5 heeft toegefchreeven. Qm de 2 , 3 of 4 jaaren heerfcht op het een of het ander Dorp fomwylen wel eens eene Rotkoorts ; doch meest by arme Boeren , Spinders of Weevers , zonder dat men hoort, dat 'er meer- vermogenden door worden aangetast ; welke rede aan de bovenge- melde voorzorge van 's Lands Vaderen voprna- pienclyk is toetefchryven. De Berigten van de BARONNIE van Breda ^ en van het M A R Q y i s A A T van 'Bergen op den Zoom , dikwyls door vermogende Begunftigers verzogt 5 mede noch niet ingekomen zynde , xnoeten , als de voorigen 9 toe eene gunftiger gejegenheid vvagten. CQRQLr Gtfleldbeid van let Faderland voortvheijcn. COROLLARXA. Alle deeze meerdere of min volkomene figten 5 die volftrekt noodig waren , zoo vvel in haare veelheid , als fomwylen in derzelver uit- gebreidheid ^ tnede te deelen , era de voorheeiji geftelde waarheden te bevestigen , leeren dan , buiten alle tegenfpraak 9 I. Het algerneen heerfchende van het Ca tarrhak ( het Zinldngachtige ) in Morbis acutis ( in heete of doorgaande ziekten ) , boven het infiammatow ( hot ontfteekene ) , in verrc de nieeflie plaatfen der NEDERLANDEN (, V 7 IIL) buiten groQte en welvaarende Steden. II. Het ongelooflyk verfchil , dat 'er is , in by^ondere , ja niet verre van malkanderen ge- legene plaatfen ( . XIII tot XVI. ) , dat te be- wyzen was. 1 1 1. Niettegenftaande zeker$ bepaalde ten , uit de byzondere luchtsgefteldheid , naar de verfcbillende ^aargetyden^ in de NEDERLAN- PEN even als elders gebooren 5 hoedanige voor- namentlyk in den winter , die 5 welke uit belet^ te doorwaasfeming ontftaan , en in den herfst de zoogenaamde Galkoortfen zyn ; en dat het over- tuigende gebleeken zy 9 dat drooge en heete zo- mers de vrugtbaarfte doorgaans in het voortbren- gcn derzelve bevonden wierden ? terwyl de te- R 5 266 Van de Ziekten , welken ult de Natuurlyke gen - overgeftelde hoedanigheden van koelte en vogt , die byna geheel deeden agterblyven , of alleen fpaarzaam zich lieten gevoelen ; zoo is J er nogthans een verbaaxend verfchii ten aanzien van het anntal , den graad en den aart der laatften , niet zoo z'eer uit de byzondere gefteldheid van de lucht , in de onderfcheidene faafgetyden wer- kende , als wel die van den Damfkrmg , naar de onderfcheidene ligging der Landen 5 Steden en Plaatfen , enz. zoo als de onderfcheidene Be- rigten hebben opgegeeven , en de volgende Ar- likeh nader bevestigen zullen, IV. Hoe zeer de aangenpomene Leerftel- fels , de byzondere begrippen , en de ingewor- telde vooroordeelen , veeimaalen hec wezen der Ziekten dermaatea veranderd , bedorven en ver- ilimmerd hebben , dat de waare gedaante derzel- ve zoo dikwyls eenen verkeerden naam ver- kreeg , die nogthans niet 5 dan aan gewoone en bekende oorzaaken waren toe te fchry ven ; zoo hebben laatere en betere waarneemingen op de nataur der Ziekten en befchaafder Ziekte - kunde Pathologic) gegrond, genoegzaam doen bly- ken , dat die zelfde ziekten , op eene redelyker vvyze behandeld , de aangehaalde flagtingen ont- gingen , tot eene gernakkelyker geneezing kwa- men , en de Waarneemers in hunne welgeleg- de gronden niet deeden misfen , of in hunne pogingen feilen. V. De Gefteldhcid van bet Faderland wortvioeijen. 267 V. De nuttigheid der byzondere waarnee- jningen , nooit genoeg aangepreezen , om uit het byzondere eenmaal tot het waare eenvaudige te geraaken : waar toe de Vader der Geneeskunde reeds den grond gelegd heeft , om uit de byzon- dere ziekten van onderfcheidenejaargetyden* be- hoorlyk te boek gefteJd , die waarheden te on* derkennen , welke in foortgelyke omftandighe- den egte geneeskundige regels aan de hand ga- ven , waar van hy zich met alleen , inaar alien die na hem wel hebben waargenoinen , en zyne fchriften verklaard , zich met vrucht vvisten te bedienea , en die tot den haidigen dag tot over* yloedige bewyzen ilrekken. VI. Hoewel 'er mogelyk noch te weinig waarneeraingen wegens het annus cUmaEterious 9 of volgens de waarneemingen in V Hage 9 aan- gaande het tiendejaar ( . XLVIII. COR. IV. } voorhanden zyn , zoo is het nogthans opmerke- lyk , dat 'er in het jaar. 1762. byna door geheel E u R o P A , zich eene Febris caiarrhalis hebbe ^doen gevoelen ; en dat 'er in het jaar 1772. raeest overal rneer mecfchen 3 dan op andera geftorven zyn (^). (O [Hoe gaarn ik hier eene generaalc Doodenlyst wilde laatcn vblgen , van alle de Waarneemingen in de Verecnigde. NedcrtMen medegedeeld , gelyk ik by de overgtfce myner Verhandeling voorncmens was , en my daar toe de hulp'van bekwaanfe en verniogende Vriendsn niet outbroken ht-efc , zoo Van de Ziektcn , wettcn uit ds Natuurlyfo Van bet Verfchil van den GROND der NEDERLANDEN, met opzicht tot den DAMPKRING, . XC. De Grond der NEDERLANDEN heefc zyne onderfcheidene betrekking tot den Dampkring ( . XXXV. ) , na dat dezelve in haare oppervlakte of boezem gefteld is , naar welke zy, volgens het verfchil der dieren, plan- ten , of delf - ftoffen 5 verfchillende dampen en uitwaasferaingen opgeefc. Want daar, by voorbeeld , niets dan hei of gras wast , of daar de grond met weelig kool - of raap - zaad > graan- akkers, malfch vlas, hooge hennipftruiken , loof- ryke aardappelen , tabak , enz. voorzien is ; de moestuinen en lustige Buitenplaatfea met hooge en laage boomen , heesters , bloemen en moes- Icruiden pryken , of de landen bofchryk zyn ; zal daar een groot verfchil in de uitwaasfemingen plaats zoo heb ik , om het gebrekkige van deezen arbeid , hier van inoeten afzien ; my vergenoegende met het geen de Heer. LE FRANCQ VAN BERKHEY daar van in zyn III. Deels vyfde iluk iiet 8. hoofdlt. pag. 1741 enz hier van heeft opgegeeven ; hi die hoope , dat men eenmaal het getal der dooden tot dat dei- levenden , zoo ver mogelyk , in elk jaar opgeeven zal ; ten einde men door den tyd over de min of meer doodelyk- heid , en al of niet gezondheid der byzondere plaatfen , met Betrekking tot de Ziekten van de JAARGGTYDEN in de Nederian- fan , zal kunnen oordeelen , vvaar toe ik een iegelyk de lust , yver e^ op^evvektheid tucweafche ! 3 GefleldbsLJ van htt Vadcrhnd wortvheijen. plaats hebben (/). Men weet dat HALES$ door zyne Proeven , het onderfcheid van eenen welbeplanten grond, tegen eenen die onbebouwd ligt enz. duidelyk heeftbeweezen. Volgenszyne waarneemingen en die van den Heer KEIL zoude een Zonnebloem 24 oncen daags uitwaasfemen , daar een Menfch ilegts 3 1 oncen in 24 uuren verfchafte: des de uitwaasfeming eensmans is cot die van de zonnebloem , als 141 tot 100 (g), -. Wat zullen dan niet fterk belommerde plaat- fen en bofchryke ftreeken opgeeven (/?). Maar bovendien zyn deeze uitwaasfemingen weder on- derfcheiden in den Spiritus ReStor , zoo kenne- lyk in het hooi , de roomfche- en paarde-boo- nen 5 in de linde - bloeifels enz. Ja zoo krach- tig , dat de Zee lieden , voor en aleer zy het land ontdekken , uit den byzonderen opgaanden geest der planten , van de nabyheid der naderen- de ftranden oordeelen (/). Lommerry- ke bosfchen laaten haare bladeren in den herfst vallen ; deezen gaan allengskens over tot verrot- ting , en geeven hunne uitwaasfemingen insge- lyks (/) BOER.HAAVE Element. Chemice , Tom. I, pag. 470. (^) MUSSCHENBROEK fteginfels enz. . 1495. pag. 73?. (6) Het geen te rneer opmerking verdient , wyl fommfge cleezer geconcentreerde uitwaasfemingen het lichaam treffen- tie fchaadelyk bevonden zyn ; gelyk de Heer LE FRANCQ VAN BERKHEY in zyne Natuurl. Hiftorie van Holland , I. Deel ? P a S- S^- aangaande den honiugs- dauw uit Ype bladcren > beweezen heeft. (O BOERHAAVE / C. pag. 484, Over de Ziclttn , wlhn nit de NatmrJyh Jyks op, Opmerkzaame Geneesheeren ga- ven op alle zulke zaaken acht HIPPOCRATES voegde doorgaans by ce befchryving zyner Zie- ken , ook de plaats waar zy ziek lagen. Zoo fpreekt hy van eenen , die in den Tuin van JDealcis ziek lag (/'). RAMMAZZINI handelt omftandig van veele zaaken hier toe betrekke- lyk ( k ) Weshalven die voornaam Arttcul on- der de oorzaaken van de Zickten der NEDER- LANDEN geenzins moec vergeecen worden. . XCI. Want zoo geefc men als eene oor- zaak der Ziekten te Nymegen op , het dagelyks wandelen der inwoonderen in'c Keif kens Bo/ch^ eene digte en by wyze eener fafeeau ov^erdek- kende plantage , om zich te verlustigen ; bly- vende het water aldaar na regenachtig weder een tyd lang onder de boomen ftaan , *t geen met de afgevallen bladeren rot en verderft ; en alzo een vogtigen Dampkring voortbrengt 1). Gelyke oor-. Lib. Epidem. Sea. Ill, segr. 3. Oper* emit. p2g. 364, 365. ( I ) M- J. D E M A N Verlandsling van de favwdaartige Ret* faorts te Maurik enz. pag. 58 in de uoot. *- Wat de Bos- fchen hier ornflreeks te wege brengen , kan men afneemen uit zeker berigt , dat op een Adelyk Huis , rondom tusfchen de boomen , en een uur jjaans oostwaerts van Nymegen gele- gen , federt eciiige jaaren verfcheidene perfoonen , 20 die tot het huisgezin behoorden , als anderen , welken aldaar voor eenen tyd kwamen logeerei: 3 aan dc Rot-koorts overleeden zyn. van let t 7 aderland voortvkeljcn. 27 i oorzaaken kunnen in 'sHage werken , door het naby gelegen , en nnderzints verrukkend aange- naam Bofch , en de onvergelyke Scheveningfche Weg , v/egens de veelheid der ziekten , welke men aldaar , boven andere plaatfen , uit opvul- ling der vaten ontfiaande , waarneemt. Van ge- tyken kan dit te Aikmaar en te Haarlem.. , enz. alwaar zwaare Piantagien naby de fleden gevon- den worden*, plaats hebben. De Ridder PR IN- GLE maakte deeze aanmerking omtrenc de klein- fte Dorpen (w). Wat Alhnaar betreft, zoo wordt het , zegt men , door de bevinding bevestigt , dat 'er jaarlyks aldaar meer Ziekeu gevonden worden, dan in andere Steden van NOOIID - HOLLAND ; en dat ook dezelf^e foort aldaar kwaadaartiger is op gelyke tyden , dan in andere fteden ; 't geen bleek in de doorgaande Zfekte van den Maand Juny 1770 -Juny 1771. (72). Welke in de Mtlttairzn veel al- O'O Les fermes & les plus petit Vilages font couvert d'arhres , qui non feulement empeche Tair de circuler , mais encore lui laifle au moyen de la traufpiration de la ter- # re line certaine humidite." Malad. desdrmess, pag. 5. PETRUS FORESTUS achtte ten zynentyde 4lkmaar reeds gezonder dan Delft , om reden daar van boven ( . LXXII. n. 4. not. d.) reeds gegeeven , en vclgens een berigt , door een getrouwe en zeer naauwkeurige hand my van deeze Sta Sout&lande en Koudekerke* In ZUID-BEVELAND rekent men 20, coo* gemeten vveiland , de Boomgaarden daar onder be- greepen ; 30,000. gemeten zaailand , en het overige bofch. Meer byzonderheden zoude ilc hier kunnen byvoegen ; doch welke , door de veelheid , binderen zouden. Voor het overige vindc men het meeste laag hout op fommigehoog- ten , en langs de gemeene vvegen voor de bouw en xveilanden ; en den meesten lommer by fommige Dorpen. Weshalven men zoo wel den grond > gelyk de Heer PRINGLE te recht aanmerkt , als de gebrekkige doorwaasfeniing moet gade fiaan. Dtd. $ CO 74- F an dc Ziriten , weltcn ttlt de Natuurtyle COROLL4RI4. Om te vveeten , in hoe verre de bosfchen na- deelig zyn , dient men op te merken : I Aan welke zyde van de (lad of dorp en& zy gelegen zyn. II. Welken wind zy keeren* III. Hoe digt zy beplant zyn. IV. Uic welk foort van boomen zy beflaan, en vvat hunne uicwaasfeming te wege brengt ; wanneer de bladen levendig zyn 3 en wanneer zy rotten. V. Het gruppelen en verder rein houden der bosfchen. VI. Hoedaanig de gronden, vvaar in zy ge- plant zyn (0), Van (o) [ Dit dient men in acht te neemen , zal men zich nit de fchynftrydigheden ontwarren , en het waare van het val- fche fchiften ; naardien het by alle Natuurkenners vast Haat , dat de plant -gewaflen , en dus ook de boomen , het vermogen hebben om eene bedorvene luchc te verbeeteren , waarom voornaame Genecskundigen verfche takken van boo- men , als die van Roozen , Populieren, Moerbezien , Willi- gen en Water - planten , als de ftprkfte uitwaasfeming vcr- fchaffende , in water gezet, ter verbeetering van de lucht in de vertrekken , by aanfteekende en heete Ziekten , hebbeo aangepreezen. (BOERHAAVE slpborism. de cognofc. & cur.morb. . 605. num. i. cum G. L. 3. VAN SWIETEN Cmmentar. Ton?. Gefieldbeid van bet Paderhna, voorlvloeljen. 275 Van de NATUUR of AART van den . XCIIL Ten aanzien van de Natuur of Aan van den Grond 9 zoo is die wyders onder- fcheiden in klei , zand^ veen of moer- groxden. Van welken de kleilanden als de vetfle, minder uitwaasfeming doorlaaten ; maar ook het gevallen water j langer op hunne oppervlakte behouden. - De zandgronden zyn doorgaans de hoogfte * laa- Tom. T. pag. up, 120. Vergeleeken met de Inftitut. Medic. $. 1031. des eerften , met de verklaaringen van HALLER en DE LA METRIE op deeze plaats. De Hcer FRANKLJN verzekert door langduurige onderviu ding , dat de lucht van de bosfchen in America niet ongezond 2y : want wy Ammcanen , zegt hy , hebben overal onze ^ buitenplaatfen in het liiidden der bosfchen , en daar is geen & Volk op den aardbodem bekend , dat eene beetere gezond- & heid geniet , en dat vruchtbaarder zy , dan wy/' x (Expe~ riences fif obfervations fur different es efpeces d'air, traduites de VAn* glois de M. PRIESTLY &c. a Berlin & a Paris 1775. Gazette Littvraire , Juin 1775. pag. 292, 293, alwaar veelc vooitref- felyke zaaken voorkomen. - Van gelyken heeft de Wei Edele Geftrenge Heer Burge- tneester L. P. VAN DE SPIEGEL te Goes , de goedheid wel \vil!en neemen , om my in het midden van andere beezighe- den te vereeren met het fraay Vertoog over de verbeeterd<3 lucht van ZEELAND , federt het verbleden van de Zelneeringe , cndevergunning vanboomen vooreen ieder omzyneigenlanc! te inogen planten ; welke Verharuieling onder "de Bylagen , lett. Bb. te leezen is. - Het komt *er dan op aan , hoe en op welke wyze men de bosfchen tot vermaak enz. gebrui- ke ; en op welke tyden van het jaar en van den dag zulks g<3 fehiedc. * Sa Jfl 5J6 Van de Ziekten 5 wellen uit de Natvurlyfa laatende het gevallen water gemakkelyk door ; en fommige veen en moergronden 9 om de zwa- velachtige en arfemcale dampen en uttwaasfe- mingen, de nadeeligfte (j7). - Alle deeze dingeo hebben wederom hunne betrekking op den Dampkring , naar dat zy door veel menfchen en dieren beflaagen zyn 5 en naar dat de landen gemest en de gronden op verfcheidene vvyze ge- roerd worden, . X C I V. Veele landen in het Vaderland zyn laag , not en woerasfig (. XXIII.) vvaar door de lucht met waterige dampen , die men te rechc In het gemeen is het zekcr , dat VII. Digt belommerde bosfchen in den zomer de uitw r aas- feming des lichaams doen verrnindeven, wanneer men, warm zynde , zlch daar in begeeft : en dat VIII. Die zelfde bosfchen hi den herfst en in den winter , door de afgevallen verrotte blader-en en dampen, die, wcgent febrek van genoegzaame doorblaazing (ventikitio*) , hangen lyven , op deeze wyze , als eene bedorvene lucht werken , lioe heilzaam over het geheel de groene kruinen de lucht m den zomcr verfriifen en zuiveren mogen. ]. (p} Over den aart deezer dampen en het fcheikundig on- derzoek van de veen- en moer -Jtoffen kan men nazien Siemens de Cbimie &.c. par Mr. DE MACHY , Tom. IV. pag. 266. num. IV. & R. A. VOGEL Inflitut. Cbemia , $. 97. Voor- namentlyk met de aanhaalingen van STAHL en BECCHERUS ildaar opgegeeven. Van gelykcn de Heer J. LE FRANCQ VAI*J BER.KHEY, die in zyne Natuurl. Hiftorie van Holland, I. Deel, pag. 503. en II. Deels a. ftuk , pag. 503 - 550 ; 594, 595 > 628. omftandig over dit onderwerp gehandeld heeft ; waar in tefFens de nieuwfte fcheikundigeWaarneemingen van den ou Termoeiden Heer Dottwr TEN HAAFF gevwiden wordea. Geftsldbcid van bet Faderlan d monvheijen. 277 techt Vapores arfenico - fulphurei noemt , en welken in de Veen - gronden in meenigte zyn , vervuld wordc ; 't welk de daaglykfche ondervin- ding aan alien , die Turf branden , leert ; ter- wyl de fcheikunde derzelver vlugheid bewyst : devvelke , hoe llegter en brakker die is , hoe meer zy van die dampen uitgeefc (#). Dit ondervinden de armften onder de Veen - lieden , by welken van de 10 huisgezinnen wel 9 zyn, die nooit hout branden , maar altoos turf; die , naar rnaate zy armer zyn , ook flegter en brak- ker turf branden : en waar van men den flank , al liggen 'er fomtyds maar 3 aan het vuur , dik- wyls 5 in huane huisjes inkomende , niet ver- draagen kan. Deeze dampen nu blyven in den Dampkring hangen , en zweeven , voorna- mentlyk in de uitgebaggerde pDelen , laag by den grond , want hunne diepte verhindert , dat de wind langs de aarde zo vry als elders geftaadi- ge verfrisfing in de lucht bezorge ; waar door dezelve tusfchen de gebouwen en boomen , be- nevens de hooge dyken als beilooten worden ge- houden , voornamentlyk dan , wanneer 'er wei- nig wind is : maar deeze lucht omringt de men- fchelyke lichaamen , dringt daarin door , en wordc onophoudelyk ingeademd ; het welk niet wel an- ders C q ) ' Hoe veele teedere geflelten , zegt deeze ever.ge^ roelde Schryver (H- Deel , pag. 507 , SoST) onder het jiif- ferfchap worden niet zelden flaauw en doodelyk door een kloin kooltje zwaveligen turf. S3 Van de Ziekten 9 welken nit de ders dan flapheid in de vaste deelen en fcherpte in de vloeiftoffen kan vervvekken. En hier van fchynt af te hangen , dat de vezeldraaden der maag en darmen , voor de fpyzen en dranken meer wykende dan in drooge landftreeken , haa- re capaciteit grooter wordc ; waar door dan de voracitas, welke algemeen is, en door opletten- den befpeurd wordt , moet gebooren worden ; welke byde meeste dusdaanig geftelde onderwer- pen niec wel anders voortbrengen kan , dan ee- ne riA>}SwV,j & MM %"*. Maar 5 wanneer deeze plaats heefc , dan zyn de bloedvaten met kwalyk bereid bloed 5 en de ingewanden met ontaarte fappen opgevuld. En , dit fchynt de voornaame bronwel van veele doorgaande Land- ziekten te zyn. Want niet alleen ligt in deeze opvulling der vaten en ingevvanden her al- gemeene zaad der genaamde Scheurbuik , het welk door het gebruik van ligt rottende of ligi garftig wordende fpyzen , gepaard met te wei-? nig beweeging , uitfpruit , en die veeldaantige ziekte voortbrengt , die de moeder is van eene menigte byzondere kwaalen 5 als Catarrhi tna- Jigni, Htfmoptifis, en daaruitvolgende Phthifes 9 yifcerum objtruffiwnes , Tumores fcirrho/i , can- crofi , Oedemata , Hydro fes , Ulcera cacða ; welke alle hier frequent gevonden worden; maar ook veroorzaakt deeze zelfde lichaams-^/2///V^- tie, als eene algemeene voorbereidende oorzaak, wanneer '^r eene a?,nzettende ( can fa proca- thar- GefteMbeid van hct Vaforland, uoortvloeijen. 279 tharEtica) by komt , die ziekte , welke hier omftreeks in de byzondere jaar-faifoenen , min of meer efidemkb regeeren. . XC V. De plaatfen in het Vaderland na- gaande 5 welke van Veen en Moer haare be- naaming hebben gekreegen , zyn zoo menigvul- dig, en te veelom hier alle aan te haalen. Men kan de voornaamfte in de Verhandelingen deezer Maatfchappye zelve nazien , en met de byzon- dere Schry vers 5 welke daar van gehandeld heb- ben , hier over raadpleegen ( j ) - Alle die tegenwoordig noch Turf uitleeveren , of welker gronden voor een gedeeke van dit moer ontlee- digd zyn , of welke het zelve noch in haaren boezem bevatten , behooren dan tot dit foort. Een voornaam deel van ZUID - HOLLAND , inzonderheid AMSTELLAND , en wegens de bedyk- te Meeren NOORD - HOLLAND , zyn van deezen aart ; niet minder FRIESLAND enz. in veele op- zigten : en wat zal men 'er meer opnoemen , daar het Vaderland aan den Zeekant enz. veelal laag , moerasfig en vogtig is ; drooge Veenen geeven doch minder naadeelige uitwaasfemin- gen op. . XCVL (5-) Het XI. Decls 2. ftuk, pag. 14^, 146 en 147. Verge- leeken met de Natuurlyke Hijhris van Holland , van den Heer IE FRANCQ VAN BER.KHEY, zo wegens de gronden van SCHOU- WEN, ZUIDHOLLAND enz, dewelke in het II. Deels I. ftuk , xonderfing die van HOLLAND, zoo wegens haare benaamin- gen als aart , in het Derde hoofdfl:. p. 71 enz voorkomen. S 4 Van de Ziekten, welken uit de Natuurlyke . XCVI. De veengrond is in de ringen uittermaaten zwavelachtig. Men heefc dikwyls in het wandelen , als de dag heet wordc , den zvvavelftank naauwlyks kunnen verdrangen , waar door het zilver nergens zoo fchielyk beflaat dan hier : door de veenlanden gaande , geiykt het in den tyd van een kwgrtier uurs naar lood ; en in de huizen beflaat het ook 5 hoewel veel langzaamer, in icorten tyd. Te Ka/Jfagen, J^eimulden , Zevenhoven , beflaat het zilver op verre na zoo fchielyk niet , en te fflfatfwveeif weinig. Te Monnikkendam , Edam , en jELoorn beflaat het zilver , doch nimmer zo fchie- lyk als te Amftetdam* Het glad en gebruineerd zilver beflaat fchielyker , dan het geen wit ge- fchuurd is met puimfteen en karnemelk. In de Purmer en Beemjkr is het even zoo met wif zilver gelegen : in de Bevetwyk befpeurt men hooit eenig beflag. - Te Na#rdenwor&t het zilver gezegd nook te beflaan ; insgelyks te jNederfwrst den Berg , en het yzer niet meer dan op andere plaatien te roesten : in tegendeel fterk te Weesp. De rede hier van moet in den grond gezogt worden. Het Land onder Wtesp. is , ten opzichte van dat van Naarden en Muiden , uit de natuur het allerlaagfte van bodem ; beftaande voor een gedeelte uit eene kleiachtige 5 en voor het meeste uit eene derry- achtige en zeer losfe fpongieufe , en op fotnmi- ge plaatfen moerasfige fubftantie ; zynde zee; voclv Gefleldbeid van let Vaderland vcortvloetjen. 281 vochtig en waterachtig , en beftaande voor het grootfte gedeelte uit droog gemaakte Polders, voornamentlyk by de ftreek van Abkouw , hef Gyn , de Bylmer en Bylmer meer , en in het zoogenaamde diftriSt van den Broek 9 in welke porden men tegen den regen tyd des avonds , en wel in het najaar , geftadigen damp en nevel gevvaar wordt ; dewelke met meer of min falpe- terachtige deelen vermengd is. ; - Waarom dan ook veele Morbi chronicl hier bun vaderland hebr ben , welken uit vogtige en onzuivere uitwaas- femingen geboren worden, als Sctirbutus, Phthi- fis. , Tabes , Affeffiiones hyfterica , Morbi ner- vofi, vermlnofi ; Arthritis., Rheumatism, Do* lores colki 9 Dtghtinloms depravatg enz. waar van Weesp , van de drie GOOILANDSCHE -Ste- den , voornamendyk wordt aangedaan. Terwyl deeze lyders het gunftiger viiijden te Naarden 9 'sGtaveland, HHverfum, Laaren, Blaricum, Emenes , enz. uit hoofde , dat dit hooge en meest afgezande landen zyn , welken de fchaade- lyke" en nadeelige uitwaasfemingen als een fpons inzuig^n die deelen oplosfen door de verfterken- de en verwarmende kracht, welke in die zand* gronden gevonden wordt , eene goede perfpira- tie aan onze vaten veroorzaaken ; en dus eene goede concoSKe , ctiylificatie en verdere circu- latie voor de overige dierlyke huishoudrng ber zorgen. Alle deeze vogtige ftreeken gren- zen voornamentlyk aan de Bylemmer-meer, al- w on - door den bank de Scorbutus nog al meer S everwyk gelegen. FRIESLAND em GRONINGEN misfen die , door het maaken der Wadten , of het van een fchenren van derzelver voorlanden; Z E E L A N D beflaat meest uit Ei- landen , welken aan den Zeekant met Duinen voorzien zyn , waar van die van Walcheren by Hamburg de hoogfte zyn ; en is aan de Rivie- ren of binnen - ftroomen met dyken omringd , op welken geene befchutting van boomen kan geplant worden. De gantfche Provinde van HOLLAND is laag , doch vlak j beflaande uit groo* Ccfaldheid van let t 7 aderland uoortvloeiJM* 287 groote vlakten , weilanden en uitgebreide water- plasfen , tusfchen den kring haarer Steden en de ketens haarer Dorpen. Het Sticht van UTRECHT is mede vlak , doch wat hooger ; tusfchen Ree* nen en Amersfoort zyn eenige bergen , waarvan de Amersfoorder berg de hoogfte is. Een groot gedeeke van GELDERLAND is vlak land , uitge- zonderd de Peiuwe , ahvaar eenige heuvels lig- gen. OVERYSSEL is mede vlak land , uitgeno- men eenige heuvels in Tivent. FRIESLAND en G RON IN GEN , met de Omlanden , zyn mede vlak land. Weshalven 'er in deeze landen geen oorzaaken zyn 5 die de vvinden ftuiten kunnen , als op de genoemde plaatfen ; naardien dezelve vry en onverhinderd kunnen been en weder be- wcgen worden () In OVERYSSEL is bet meeste land vlak ; *er is nrnr eene berg , waard te noemen 5 den Lemererforg geheeten. Het Dingfpet Zuideveld is maar hier en daar met ge- ringe heuveltjes bezet en meest vlak land ; dus (w) MUSSCHENBROEK Reginj'els , . 1757. pag. 880. Deeze opgaave is uit de aangehaalde plaats van MUSSCHENBROTK medegedeeld , gelyk die ook woordelyk voorkomt in dea Tegenwoordigen Staat der Veresnigde Nedsrlcmden ; raaar , die in Gelderland bckend is, \veet, dat *er vcrfcheiden heuvels zyn, die , met opzicbt van de Nederlanden , den naam van Bergea \?el draagen mogen. Waarom men de opmerkirigen van den Heere J, LE FRANCQ VAN BERKHEY , omtrcjnt deczc plaats in zyne Natuurlyke Hiftorie van Holland , ]. Deel , pag. 382, voorkomende , welke raede op dc duinen van WALCHEREN, SCHOUWEN en VOORKS kan toegepast wordeii 9 wei dicnt iu acht te neemen, i&3 Van de Zicktsn , iticlken nit ds NatttttrJyke dat Coevefden in 't geheel voor de Noorde wiri- den bloot ligge ; te meer , daar de moerasferi zich aan die zyde voor het grootfte gedeelte be- vinden. Hier door wordt zekerlyk , en door de menigvuldige waterdeelen in die klein beftek op- waarts fteigerende enz. en door den laagen grond ene groote nuttigheid gebooren : waar door de dampen en uitwaasfemingen 5 zoo niet als in val- leijen , blyven hangen ; gelyk in de bedyktc ineeren ( . XXIII. n. 4. ) plaats heeft ; maat aan den anderen kant ontftaan hier twee onge- niaikken uit ; als i. Voor eerst , dat de fchraak noordeJyke zvmden de lichaamcn zonder tegenftand aandoen : waar door men alleen in den zeer grooten Schou- wenfen Polder , die geheel van de Noord - Zee omringd en weinig of niet met geboomte beplant is , en dus ganfch open ligt , meer Pieuritides enz. ge waar wordt 9 als in het Eiland Dnive- land , dat boomryker is en oostlyker ligt ; waar door de koele Zee-winden nergens in hunnen loop geftuit worden , maar direS! en inmediaat de menfchelyke lichaamen aandoen. Dit zelfde moet in alle de ftreeken , welke voor die fehraa- le winden bloot liggen , ten aanzien van alle die ziekten , welke uit belette doorwaasfeming ont- ftaan , plaats hebben : als in het bovenfte ge- deelte der OMMELANDEN, een voornaam gedeel- te van FRIESLAND ? een gedeelte van OVER- YSSEL Geficldheld van bet Vaderfand voortvloeijen. 289 YSSEL en GELDERLAND , dat gedeelte van het STICIIT en HOLLAND, welk aan de Zuider- Zee grenst , en byna ganfch NOORDHOLLAND, het Eiland VOORN , dat van OVERFLACQUE , PHILIPPUS Land en THOLEN; benevens de noordelyke grenzen van STAATS VLAANDEREN en de Steden en Dorpen in en op dezelve gele- gen, De particaliere berigcen van fommige fte- den en plaatfen bevestigen dit. Men klaagt zecr te Harlingen over de koude lucht en winden > als welke ftad door geenerhande befchutfels kan behoed worden. De Noorde winden zyn te Edam geweldig koud ; te meer 5 daar de lucht vochtig is , en geen befchutfels voor deeze win- den zyn. De ftad Nytnegen is in haare af hel- ling aan den kouden Noorden en coordelyken wind bloot gefteld ; welke gelegepheid onder de oorzaaken van haare fteeds aanhoudende ziekten , als de ukwaasfeming belettende , opgenoemd worden. Te Dirksland , in het Eiland van OVERFLACQUE , werden de Phuritides en Peripmumonitf in 1763. het hevigst vernomen. Te St. Annaland , in het Eiland THOLEN, openbaarde zich eene kwaadaartige keel - ontftee- king in het jaar 1763. welk Dorp noordelykst ligt ; en die vervolgens zich uitbreidde over an- dere Dorpen in dat Eiland , als mede in de ftad Thokn. En wel eerst aan de westzyde van het Dorp , onder de kinderen : dezelve hield eeni- gen tyd op , maar openbaarde zich na omtrent Peel. T 6 290 Qvsr de Ziekten , iwlken nit de'Natuurlyh weken weder , .als toen aan de oosczyde van het Dorp , vvanneer de meesce kinderen daaraan zeer fchielyk overleeden zyn. Die des avonds met deeze kvvaal overvallen wprden , ftierven des anderen daags , of den dag daar aan volgen- de ; duurende dezelve in die Eiland , tot in hee voorjaar van 1764. Volgens de berigten , was 'er eene Angina gangr de winden te ftuiten , en dezelve op de laag- 5 , fte plaatfen te leiden; van daar kornt het, dac ,, de lucht onderhevig is om (lil te (laan , en haare veerkragt te verliezen ; en dat te meer naar gelang van het groot aantal buitenplaat- 5> fen , waranden en andere omheiningen. De 3, Landhoeven en kleinfte Dorpen zyn omringd r , met boomen , *t geen de lueht niet alleen be- let door te dringen , maar ook door middel ,-, van de uitwaasfemingen van het Aardryk, hen 9 , eene zekere vochtigheid nalaat. " Een ieder befchouwe dit in zyn Dorp , Buitenplaats , ea Landhoeve ; in welke byzondere plaatfen dit na- deel beter zal gezien worden , dan ik dit door eene langwylige opteliinge der onderfcheidene Dorpen enz. opgeeven kan. Die zelfde oplettende Lyf - arts voegt *er by : 5 , Deeze ?> foort van vochtigheid bevindt zich in eenen veel minderen graad in de Steden ; de ftraa- ten > de huizen enz. het geduurig vuur , dae >f men 'er maakt , brengt niet weinig toe ter ver- betering van deeze vochtige uitwaasfemingen J gelyk de ziekten uit vochtigheid ontftaande-, ^ 'er min gevaarlyk en minder in getal zyn" (#), De () Mcdqititt fa* Armies r pag. 5 , ^. GeJl-eUheld van bet Vaderland voortvloeffm, De eerbied , die een ieder voor deezen groo- ten Geneesheer hebben moet , laat niec toe , dan dac men met befcheidenheid aanmerke , dat dit, ja! inhooge en drooge plaatfen gefchieden moec; maar wanneer men de rede overweegt , die zyn Ed- zelye opgegeeven heeft , van de nabyheid van het water toe de oppervlakte des Aardryks , van den nart der gronden, deszelfs laage liggmg, den grondflag der huizen ($ CV. COR. (J.)", des^ zeifs aantal in groote fteden of natnve ibaaten j het bewoonen van kelders en onderaardfche ver- trekken , het flapen in bedfteden boven de- zelve , gevoegd by het gebrekkig vuur , dat men in dezeive ftookt (g CXXIV.)^ en by ibmmigen het vertneerderen van dien vochtigen dampkring , door heir wasfen en plasfen in de- zelven ( . CXXII1.) : dan sal hier eene merkelyke - uitzondering pbats hebben; en dit verfchil zoo wezendlyk niet zyn in veele bin- nenfteden , voornamentlyk in de afgelegene ftraa- ten en agterbuurten , ofte aan ftilftaande gragten en ftink-flooten, als die in den eerften opilag fcheen. CQ-ROLLARIA. I. Men leere hier uit het nut van den raad, door den Vader der Geneeskande omtrent de lig- ging der plaatfen gegeeven, rechtaartig kenren : terwyl ieder Geneesheer in zyn byzondere buurt T 3 ^ of 294 V an de ZitZten , weft en uit de Natuurlyke of ftraat zelve , omtrent zekere ziekten niet ge^ noeg oplqttende zyn kan. II, Blykt uit deeze befchouwingen de rede vry duidelyk van dc meerdere ziekten , uit be- lette doorwaasfeming , volgens de onderfcheidene jaargetyden , in verfcheidene plaatfen des Vader- lands boven anderen ; zoo als die uit de byzon- dere Berigten , hier om te meer afzonderlyk medegedeeld , zyn opgegeeven. Gelyk een ie- gelyk uit de byzondere meerdere of mindereope- ne ligging van zyn plnats ? en aan die winden meest blootgefteld , afneemen kan. III. Leeren zy de noodige voorbehoedinge kennen , en alle die middelen vroegtydig in hec werk'ftellen, welke volgens eene gepaste voor- behoeding 5 in alle de te noeroene opzichten , kunnen worden in het werk gefteld. Van den LAAGEN GROND. . CI. Ten aanzien van den Uagengiond % en de moeilykheden , hier uit omftaande , (" , XXIII. 3. 4. ) , moet het water zeer naby de oppervlakte des Aardryks zyn ; waar omtrent de Heer PR INGLE , na dat hy zyne aanmerkingen over de gefteldheid der NEDERLANDEN had laaten gaan , zegt : Eene tweede oorzaak van GtfttldMd van bet Vaderhnd wortvkcijen. 295: 99 de vochtigheid , in der daad niet min opmer- 3, kelyk , komt van het water , dat onder den grond vertoefc. Men ontmoet het zelve zoo 3, na by de oppervlakte , dat wanneer men de 3, meer verhevene plaatfen uitzondert , men 99 nooit eenige flooten aantreft , die beftendig droog zyn ; dewelke anderzins een gewis ken- 3, merk van eene gezonde gelegenheid uitleeve- ren. En , vermits de bovenkorst van deezen 3, grond ligt is , zoo waasfemt de vochtigheid 3, gemakkelyk door , en vervult de lucht in den 3, zomer met dampen , zelfs op zulke plaatfen , alwaar het water anders, niet zichtbaar is 5 , Zoodanig is de gefteltenis van HOLLANDS 9 , BRABAND, en deszelfs inwoonders zyn aan tusfenpoozende Koortfen onderheevig , naar maate van de diepte of de nabyheid van die onderaardfche water ; zoo dat men door ver- . 3, gelyking van het befchouwen der putten al- 3, leen , over de gezondheid van ieder Dorp , 3, oordeelen kan " (zy). Deeze en andere aanmerkingen, zyn wel in den voorgaanden oor- log gemaakt , wanneer een groot gedeelte van Hollands Brat and onder water was gezet , door het opftoppen der Riviertjes enz. zoo dat zy al- ien in eenen volftrekten zin op die Landen thans niet kunnen betrekkelyk gemaakt worden : maar uit aanmerking van de laage ligging van het Va- dcr- 3. 4. t4 296 Van de Ziekten , well en wt de Natuuriykc derland ( . XXIIL n. 3.) , en dat het zelve vopr het meerendeel 5 en voor een grooc gedeel* te van hec jaar onder water ligt , zoo mag men nog':hans die aanmerkingen van dezelfde waarde houden ; als die grootelyks het hunne , zoo in het voortbrengen van Morbi endemici als epidt* mid y helpen verfchaffen. g. CII. Want zoo is 1. Voor eerst de Jigging van alle de vestiiv gen in de Landen van den H E L i u s zoodanig , dat derzelver Environs kunnen onder water ge- zet worden 5 'c geen van die van Hollands Bra- band reeds gebleeken is , en ten aanzien van die van HOLLAND, FRIESLAND en GHONINGEN insgelyks gefchieden kan. 2. Ten anderen liggen alle de.oudfte be- dykte Landen of Polders boven dien 3 i 4 voe- ten laager dan die jongst beverfcht zyn ; waar door , al heefc 'er een' goede vvaterloozing en hoogen val van water plants , eene traage aftap- ping gefchieden moet in zulke landen 9 die tiic aangroei en opflikldng van verdronkene landen weder herbooren zyn. 3. Ten derden zyn de ftreeken van die uio gebreidheid , dat de tyd tot aftapping door het wyken van het water niet toereikende zy tot eene fpoedige looking , w^ar uit het water on- \ Gefleldkeid van bet Vaderland voortvloeijen. 297 vermydelyk op de laagfte plaatfen in te grooto veelheid op de oppervlakte dier landen verbly- ven , en in de hoogere zeer naby de oppervlak- te deszelven vertoeven moet. Die heeft in vee- le opzichten plaats in de navolgende onderfchei>- den Landen en ftreeken. . CIIL In'tgemeenis ZEELAND, vol- gens de woorden van den Heere J. BASTER (j) , gelyk het grootfte gedeelte van de Nederiandfcfa Provincien, een waterachtige en hage landftreek. In het byzonder heefc die in de eene Polder raeer plaats dan in de andere. De pudfte Polders lig- gen het laagst. i. In WALCHEREN is de hoek van Schettag het laagfte , en Beekerke , Marienhrke 9 Me- liskerke en Soutelande zeer laag geleegen. De uitwatering is des winters even als des zomers , en is altoos zeer gebrekkig , doordien 'er voor deeze uitgeftrekte bedyking maar vier uitwate- ringen zyn ; als een te Middeiburg^ een in de Haven , een op Welfm^en^ en een te Tetveer. Dezelve gefchiedt door Zee iluizen, zonder be- hulp van Watermolens , dewelke het water al- leen van ebbe uklaaten , vermits de deuren door den opkomende vloed van zelven geflooten wor- den 3 en weder by den wykenden vloed zich P e " C-) Hrtmfyb: Ma&fdapy enz. III. Dcel, p?g, 137. T S 298 Van de Ziektcn , w elk en nit de NatuurJyh openen. Zoo ras het water genoeg outlast is , worden de binnenfte valdeuren geflooten en het oppervvater blyft in het Eiland. Maar die komt in geen vergelyken by het bezwaarend bin- nen water in HOLLAND , FRIESLAND , GRONIN- GEN , en een gedeelte van OVERYSSEL. 2. SCHOUWEN lyd t by natte winters , be- nevens Wakheren en Voorn veel van het duin- water ; in welk laatfle de ontlasting voor de ca- de polders zeer gebrekkig is. 3. De Breede- watering, zynde de grootfte Polder in ZUID - BEVELAND , ontlast zich , zon- der Watermolens , door de Sluizen ter Lugt 9 te Cattendyke , en te JerJ'eke , om die van het overtollige hemel - water te bevryden , wanneer oostelyke winden laage ebben geeven ; 't welk nogthans niet belet , dat de zoogenaamde Poel of laage weiden in den winter met water bezet blyven. 4. Jnhet eilanAvan THOI.EN zyn Maar- tenidyk en Poortvliet door hunne watermolens veel verbeeterd ; maar wanneer langduurige ftilte of harde vorst plaats hebben , dan blyft men ook aldaar bezwaard tot in Maart ; daar men voor het gebruik der Watermolens fomtyds tot diep in den zomer bezet bleef : het geen men nu by goede gelegenheden in twee of drie weeken ontlasten kan. 5. De Gefteldbe'iJ van bet Vaderland voortvloeijen. 299 5. De overige Landen van den HE 1,1 us (. XV.), tot HOLLAND behoorende of daar aan grenzende , worden , behalven hunne laage Jigging , door boven- of opperwater , door dea gemeenen Maas en Ryn-mond moetende ont- last worden , fomwylen ook in hunne uitwate- ring belemmerd. In het Eiland van OVER* FLACQUE liggen de Dirklandfche Polder en die van GrysoQrt het laagfte ; welke door waternio- lens geholpen worden ; 't welk ook in de landen van VOORNE en PUTTEN , benoorden het Ha- ringvliet gelegen , gefchieden moet. 6. De landen van SteenfafgCH hebben veel bezwaar van het afzakkende hei - water van het hooge van het MarqutzMt , en de Moeraflen tuflen Bergen op den Zoom en deeze ftad , wel- ke voor het raeerendeel hier langs uit moeten ontlast worden. . CIV. Dit zelfde heefc plaats in alle dh welke op de boven Rwieren uitwateren. 1. De Landen in het Eiland van DORDT- H E c ii T zyn tamelyk hoog van grond ; zoo dat 4ie niet , dan fomwylen by veele regens in dea yoor - of natyd , in den Noord folder en Wiel- drecht , onder water ftaan. 2. De Landen van de 'Zwaluwe wordeq door eene Wacermoien geholpen, joo Van de Zitkten , wetttn uit dc Natuurlyte 3. Onder de Lnnden van de Langftraat ic de zuidzyde, v\&'sGravenmoer 9 meestmoerasfig, met heg en willige boomen omringd , het laagfte gelegen , en voor het ongezondfte gehouden. 4. Het bo^en- land van HEUSDEN wordt door Watermolens geholpen , waar van 'er twe^ zyn , enz. ^?.) De Dorpen Vlymen^ Hedikhuizen en Hetpt wateren uit door de Doeverfche Sluis zon- der Molens. 'R*artwyk raakt zyn water kwyt zonder Molens. Alle deeze uitwate- ringen gelchied -n op de oude Maas ; doch in geval de overlaat werkt , waar door het water tegen de fluizen (laat , kunnen die Landen niec uitwateren , waar door dezelve dan onder water fclyven , tot grooc nadeel ^ ja zelft tot bederf van de eigenaars. I. ) Het beneden - land van Heusden kan het water niet gemakkelyk loozen ; 't welk mec weinig Sluizen alleen 5 maar meest met Water- molens gefchiedt , waar van 'er 10 zyn , enz. - Door alle welke Molens het water welmeest op de Oude Maas geloost wordt ; welke ook hunne uitwerking niet doen kunnen , als de over- laat by Drunen en Baartwyk werkt, waar door dan het Land , zelfs het hooge , niet kan droog gehouden wqrden ; verdrinkende dus het gezaai- de Wimerkoora , gelyk in de winters van 1770 en Gtfaldhcid van let VaSerhnd twrft70*r/f.' en 177*. nog gefchied is , waar door den Land- man ongemeen veel fchaade getroffen heeft. 5. De Waterflaat van 's BOSCH en deszelfs Wajorte * kan men buiten de opgaave van den Heere PH INGLE , uit hec bovengemelde ( . LVI en XCVII. ) genoegzaam afneemen : ter- wyl de Landen van het Maasland de laagfte zynde , de zelfde rede aldaar plaats heefc , wel- ke zoo ftraks van het Kjk van NYMEGEN zal opgegeeven worden. 6. De BQMMELER en TIELERWAARD^M beftaan uic Rleiland , veel vveiland cnz. zynde doorfneeden met veele flooten : het water moec 'er uic gemaalen worden in de Linge 9 en in den Bommelerwaard , by Poedetoyen > en elders in de Maas. 7 Het Kyk van NYMEGEN (g. LVIIL not. a ) ligt voor een gedeelte op de hoogre der Stad van dien naam ; dewelke door haare hooge ligginge en voorby - flroomende verfrisfende Ri- vier 5 vry gezond , en mogelyk voor de g'ezond- fte fteden van de Zeven Vereenigde Provimien gehouden wordt : tervvyl nogthans de afhelling dier Scad , naar den rivierkant , gelegenheid toe Vochtigheid in de huizen geeft , die op het han- gen van den berg in eene aaneenfchakeling zyn geplaatst , en noodwendig de vogtigheden naar zich neemen moeten ; weike van de afloopende ilraa- Pan dff'Zickten , welkin nil de Natuurly'kj ftraatfcn , a!s van de naaste en bovenliggende baa* ren , met de daar mede verzeld zynde vuilighe* den naar beneden zakken 9 en door de regens derwaars worded heengefpoeld , die aldaar ftil- ftaande , gelegenheid tot rOttige uitdampingen geeven ; dewelke door het opgeeven der riviet of de nevels , die zich , vooral des avonds , of by koele nachten , geholpen door Noorden en noordelyke winden, zich tegen den berg verga- deren , gelegenheid geeven tot de 2iekten , be- ceden te noemen. De verdere der opge- noemde landen van dit Kwartier liggen ongelyk laager , en derzelver laagte neemt toe , naar maa-* te men hier van daan met de rivieren meerdei naar beneden komt. a. ) Hunne grond is doorgaans kleiagtig j en alien zyn zy wederzyds door een Rivier , het zy Waal en Maas , of Waal en Rhyn ,- be- perkt ; waar door zy jaarlyks aan doorbraak van dyken blootgefleld zyn. b. ) Het Rivierwater , dat hier door fom- wylen inloopt , gelyk ook het Wei* en Regen- water 9 maakt den kleiachtigen grond modderig * en zakt nanturlyk van hier naar beneden toe ; invoegen , dat byna alle jaaren de laagere dorpen , als Wamel, Drum/, Alphen enz. in het Land van tusfchen Maas en Waal ; Lynden , Ingen* Eck , Maurik enz. in de NEDER - BETUWE ^ en voorts genoegzaarn de' ganfche TIELER- efi BOM- Gc/leldbeid van bet Vaderland voortvheijen* go j BOMMELERWAARD daar door in min of meerder trap geinandeerd warden : blyvende het zelve water aldaar dikwyls zeer lang, tot laat in'tvoor- jaar ftaan ; vooral wanneer de Rivieren ter noo- dige uitloozing te hoog zyn : en om die reden hebben (volgens daar van ontfangene Berigten in December 1771.) de landeryen in de twee laatfte jaaren omtrent Vuuren en Da/em , voor het grootfte gedeelte, onbezaaid en onvruchtbaar moeten blyven liggen. c. ) Men begrypt hier uit ligt , dat een eii ander , behalven de rottige uitdampingen , tert tyde der opdrooginge dier Landeryen , de luchc* kring , wegen en woningen van deeze inzondef- heid laagere plaatfen , vooral by vochtige jaar- faifoenen , waterig en koud moeten zyn ; eri dien volgens zeer gefchikt , om ( hoevvel echter de inwooners door de jaarlykfche gewoonte ee- nigzints daar tegen gehard fchynen , ) de onge- voelige uitwaasfeming te ftremmen, Van waar de meeste Ziekten , voornamentlyk van ee- ne belette doorwaasfeming , hunnen oorfprong neemen 5 hoedanig boven ( . LVII.) reeds aangeweezen is , en beneden nader blyken zal. 8. Men kan zich van het Land van Kuik om de evenredige gefteldheid geene andere denk- beelden vormen. 9. De Tsfel vloeit van gelyken by boven- genoemde gelegenheden wel eens buiten zyne oevers , 304 Van de Zicttc* , ftelken nit de Natuurlyfa oevers , waar doof het water in de fteden , aatf deceive gelegen zynde , vvel eens in de ftraaten komt Gevallen zynde , laat die eene flibber t>p de o?erftroomde landen na ; dewelke rotten* de , oorzaak geeft tot die Rotkoortfen , waarvan boven . LIII. gewaagd is ; gelykerwys de veJ- den des winters door de van boven uit het Graaf- fchap komende wateren veelal onder flaan. 10. Een gedeelte der VELD WE ten oos- ten naar den Tsfel , by of omtrent Jieek&ergen en Appcldoom , is veel laager van grond , dan het hoogere en westelyker gedeelte deszelven ; en hier en daar met waterplasfen overdekt : ja , tusfchen Appeldoorn en Hert loopt midden door de heide een water de Grift genaamd 5 't welk, vvederzyds in zyne dyken beflooten , vry hoo- ger is , dan het naast aanliggende land ten oos- ten. 11. De laage moerige landen naby Campen, Zwolle , Uasfeh , en de weinige elders in de provincie van OVERYSSEL gelegen, zyn by natte zomers zeer vochtig , en ftaan in het voor- en najaar en des winters lang onder water, De Rivieren , ook wel de omleggende Groen- landen , en dc buitendykfche aan den Zeekant , ftaan by hoog water jaarlyks lang onder ; maar dit is maar een kleine ftreek , en heeft alleen des voor- en najaars en in den winter plaats. 12. De fasfteldbeld van fret Faderland wortvloeijcn. 305* i a. De zogenaamde Camper Mlanden , ge- VOrrad door de verfcheiden' armen der uitloopen- de rider , zyn ligt bedykt , en fommigen , als de Mantjeswaard ten noordoosten of de Peiper ten zuiden 5 door 4 5 huisgezinnen , doch de middelfte, als de Zuiderwaard en Camper Eiland meerder bewoond. By zwaaren ftorm of hoo- ge rivief , breeken deeze ligte dykjes wel eens door , en dan loopen ze onder. Men vindt op deeze Eilanden oratrent 50 huizen. In Camper- veen, often zuiden en zuidvvesten vanhetzelve, is het land laag. Gelukkig als Mastenbroek mo- lens hadt : nu kari het niet droog worden in het voorjaar, dan by eene laage rivier, wanneer het de fluis of fluizen open zeto Al het welk hierdoor de hoogere Zuider-zee en westelykeen noordwe^telyke winden vermeerderd wordt; [ge- lyk de droevige ondervinding in de jaaren 1775 en 1776. maar al te wel bevvaarheid heeft.] 1 3. Dezelfde betrekking heeft orntrent dea Neder-rhyn 9 Lek en Eeneden-ysfel plaats, als van de Landen aan de uitwaterende Rivieren en den Boven-ysfel gemeld is. 'Er blyft al- leen maar over , om met een wootd iets van het Kwel- water te zeggen, . CV. Door het Kwe! -water, waar van boven (n. 7. #.) melding is gemaakt , hebbe men dit water te verftaan, 'c welk door de dooc- : Deel V 306 Van de Zielten , welhn wt de NatuurfyXe weekte dyken wegens de hooge opgezvvolle ri* vieren , belemmerde ontlasting , en den losfen moerigen grond heenen dringt, door het hemel- water vermeerderd , door deszelfs fchraalte de landen vanhunne vettigheid berooft, en de mees- te winters de landen , aan die Rivieren uitwate- rende , bezwaaren , en de lucht met waterige dampen vervullen moet., i. Het Cuknborgfche Iroek en denabuurige laage ftreeken , die federt de oude verhoogingen van den Diefdyk, des winters onder water ftaan^ dienen flechts tot gebruik ; maar worden door geen noemenswaardig getal menfchen bewoond : welker wooningen doorgaans kwel- vry zyn ingericht. In de ftad Culen&org is de grond der oude ftad vry hooger, dan in de nieuwe ftad : buiten wa- tervloed is 'er geen merkelyk onderfcheid tusfen de in en opgezetenen , met betrekking tot de Ziekten ; - - maar na watervloeden op inbraken volgende , waarby de wooningen in het veld of ook in de laagere deelen der ftad , niet vry blyven, ontftaan 'er fomtyds Rot-ziekten, wel- ke men eerder en meerder in de laage buiten- ftreeken en in de nieuwe ftad , als wel in de ou- de ftad te duehten heeft.. - Om het kwel- water uit het Cuknborgfche broek 2 voet hoog op te maalen , moeten 'er in het voorjaar 4 ag- ter en 3 voor-molens eenige weeken in 't touw zyn* - -- "-- 2. 10 Gefieldheld van 1st Faderland voortuloetjefi. $07 2. In de Landen van Fianen en boven de Souwe wordc het meeste kwel - water gevonden , voornamemlyk des winters , wanneer de Leek zeer hoog is en lang bezet blyft ; doch in 't land van Arkel, beneden den Souwendyk , weet men daar zoo veel niet van ; wordende dit water tus- fen-kwel -dammen opgehouden , tot een zekere tyd in het voorjaar 5 vv r anneer het zelve in 't veld gelaaten wordt. 3. In 't jnar 1770. is het ganfche land van den ALBLASSERWAARD onder water ge weest , door het hoog opzwellen van de Rivier de Leek, waar door de boezem zich niet konde ondasten , en de kwellen zoo veel meer water gaven , dan by eene laage rivier ; waar door al het gemeene land onder water ftond 5 zoo dat naauwlyks de wegen of kadyken te gebruiken waren , en daar- om op verfcheiden' laage plaatfen moesten worden opgehoogd. De meeste kwellen worden ge- vonden boven den Hazen of Souwendyk , langs den Lekkendyk doorgaans r en op fommige plaat- fen by de andere dyken , daar men gehe^le wie- len vindt, en hier en daar een binnen in de waart: op fommige flooten. Men befpeurde toen ook meer ziekten (. LXVIL) dan naar gewoonte. . CVI. In de Krimpener-waard is het ' water 9 voornamentlyk langs den Lekken- dyk , inzonderheid omtrent Lojtik en Bergam- liagt zeer veeU V 2 i. 308 Van de Zirilen , widen ult de Natuurtykt 1. Omtrent de overige landen , die op cte Rivieren , welke tot deeze verdeeling behooren , moeijelyk uicwateren , zyn die van Oudewater , welke , vooral wanneer de wind in het voorjaar niet veel oost waait , bezwaarlyk droog te maalen zyn. Meest alle Polders , die op den Ts/ei loozen , maalen 2 hoog , ieder molen tusfen de 4 & 5 voeten gereekend. Die Polders , welke op den Linfchoot en op den Rhyn loozen, maa- len enkeld , en deeze kunnen alcoos , wind zyn- de 5 maalen; daar de anderen , als hun boezeoi, dien zy hebben , vol is , moeten ftil ftaan , tot flat den Tsfel weder afloopt : en die is ook de rede , dat deeze laage landen des winters ondef water , ten minften gelyks het water ftaan , de uiterwaarden alleen boven blyvende. 2. De LOPIKKER WA ARD wordt van deeze Landen geacht de hoogfte te zyn , en eene van de laagfte Polders is Willeskoop tusfen Montfoort en Oudewater ; en wel zoo 5 dat de bodem van den Tsfel wel i| voet hooger is , dan het land binnensdyks enz. v 3. Onder de Landen van ARKEL vindt men doorgaans langs de dyken in alle de $flriEfeA het hoogfte land : by de uitwateringen het laag- fte. De Polder NkuwJand watert door de hoog- fte landen , 2 hoog opgemaalen uit. De uitwa- teringen hangen hier rnede van den ftaat der ri- vieren af. Het laage binneland ftaat gemeen- lyk Gefleldheid van bet Paderland voortvheijen. 309 lyk des winters meer of min onder water , naar maate het regenachtig weder , of het buitenwa- ter in de rivieren lang agter den anderen hoog is ; en dus de eene wintertyd meer dan de ande- re : de diepte daar van is derhalven niet te be- paalen. . CVIL In ZUID-HOLLAND is Schie- Delf- en Rhynland zeer met water bezwaard. 1. Wanneer Deifland in het voorjaar droog gemaalen is , geeft het een' zeer onaangenaamen reuk van zich , meest te Maasfluis en by de uitwaterende fluizen, door de zakking van het water derwaards heen ; welke flank uit de ver- rotte planten of den medegevoerden droes enz. denkelyk veroorzaakt wordt, en tot de overi- ge uitwaterende landen kan toepasfelyk gemaakt worden. 2. Rhynland kan door het verwyderen der Zeegaten, en het gebrek van zoodanige winden, welken het Ye laag maaken , minder in het laat- fte uitwatereh. a. ) In Rhyn en Deifland bezwaart de wa- terftaat des winters in weerwil der molens. In het oppergedeelte des lands , hoewel hooger dan beneden , bezwaard de overftrooming en de toe- vloed van boven. Y'S *0 310 Van ds Zlellcn y wlken uit dt Natuurly'ke #.) De iegenwoordige Boezem VQH Rhyn- land , die in hec jaar 1531. maar uit 9400 mor- gen beftond, is nu 25000 morgen groot. De Landen op Rhynland uitmalende iiocoo, waar van 'er T } of 10000 morgen yoor flooten : geree- kend worden. Ooste en Noordooste winden houden het buicen - water dagen ja weeken op/ De rneest heerfchende winden, die voo^ Khyn- land goed zyn 9 zyn voor Delf- en Schleland nadeelig. Tusfchen de jaaren 1531 tot 1740. zyn meer dan 12006 morgen van de oevers van de Haarlemmer - meer verzwolgen. Sedert dien tyd heeft men verfcheiden uitgeveende plasfea drooggemaalen , welker polder - water wederom op den gemelden boezem uitgemaalen wordende, deszelfs hoogte van tyd tot tyd heeft doen ver- meerderen ; terwyl de landen daarentegen door de natuurlyke bekiinldng en het bemaalen van de- zelve met molens , fteeds laager worden. Dit moet men dan als een tweeledig gebrek aanmer- ken , het welk den boezem zo wel daadelyk , als betrekkelyk tot de polder-landen, heeft doen ver- hoogen ; en waar door derhalven de laage onbe- polderde landen jaarlyks langen tyd dras liggen ; en de bepolderde landen , in 't uitmaalen van haar water, belemmering, en by toevallige opzetting van wind , ook aan fteden en woningen , grooc na- deel lyden ; waarby men als eenet weed eoorzaak voegen kan de toeneemende hoogte van den Rhyn- landfchen boezem. Dit alles wordt veroorzaakc door Gcfleldbeid van bet Fader land voomloetjen. 311 door de gebrekkige uitloozing op het Ye , alwaar de gemiddelde ebbe niet laager vallende dan het hooge binnenwater binnenslands , en dus by ge- brefc van gunftige , en dat wel ftyve winden , fomtyds weeken agter een , geen fluisgang is ; of althans ongenoegzaam , om het aankomende re- gen- of fneeuw - water uit te laaten , en den ver- hoogden winter - boezem op behoorlyke laagte te brengen en te houden. Eindelyk gaaa de gewoone vloeden 2 voet boven de hoogfte landeryen , en by fterke winden en fpringtyden tot 1 1 en 1 2 voeten boven het Amfterdamfcto PyL Des geene landeryen van het leader/and met meer water bezwaard zyn , en het water door haare losfere zamenftelling nader by de op- pervlakte des aardryks hebben kunnen , zelfs in de ongunftigfte gelegenheid , dan even deeze. 3. Amftelland is mede in deeze gebrekkige uitwatering begreepen. Deszelfs gelegenheid is boven by den Aart der gronden (. XCVII.) reeds gezien. . CVIII. NOORD-HOLLAND is door zyne laagere Jigging aan de Zuider - zee , en voornamentlyk aan zyne zuidzyde , ahvaar hec op het Ye uitwateren moet enz. ook al zeer met water bezwaard ; doch met onderfcheid : Alk- tnaat ligt laager dan Edam , dus ftaat daar het ineeste water : veel wordt door Edam geloost , het geen niet kan gefchieden , ten zy de zee- fluis ^ die hier dikwyls geflooten is , in eene laa- Van (k Ziektcn , welksn uh fa NatuurJyke ge zee de loozing toelaat. Zoo is het ook tc Schaardam , Zaandam en Nauwsrna gelegen Alkwaar nu loost het water door Schaardam , JB^w , Zaandam , Kauwerna en ^ JZjy ; en vvi nneer zich hier die beletfelen opdoen , dan moet de aftapping verhinderd worden ? ten zy het weder droog en warm zy ; 't geen in alle de overige vvaterige landen van gelyke uitwerkingdT is. Graft en de Ryp enz. het oude Huand ge- heeten , liggen het laagfte en lyden meest door hec water ; doch men heeft 'er molens. De JHesr Huigerwaard ligt ook zeer laag , en in den zelven liggen fomtyds des winters eenige Polders onder water : dit baart weinig ziekten , dewyl 'er de rnenfchen veel arbeiden. - Door de veelheid der molens (^ ) , en dat het belet van opperwater hier zo zeer niet fchaaden kan , heb- ben deeze lancen 5 in weerwil der opgenoemde oorzaaken , een voorrecht boven de eerst - ge- lioemden, dat zy het water gemakkelyk kwyt raa- ken. Den 23 en 24. September des jaars 1771. maalde men met den Noordoosten wind uit 604 inorgen lands , in de Purmer , binnen twee et- jmaalen , 9 duimen waters , door behulp van 3 jnolens. Maar niet tegenftaande dit voor- recht j, Volgens een berigt , my daar van toegekomen , be- loopt het getal der molens in de Polders , maalende op de Hitwatering der fluizen, 247. waar van 173 binnen- en 74 l)iiiten- molens ; van welke de Beemfter J er alieen 50 heefc , als 38 binnen en Ja buiten. De Schermer 39, 13. De Heer Huigerwaard 33, 19. De Weide Warmer 12, 6. De Purmw 6 : a. De Sterremeer 3,3. '$eestmer-(tmkagt 23, 2, Gefteldbeid van bet Fa&erland voortvloeijen. 313 frecht, is deeze zyde van NOORD- HOLLAND ZOQ vogtig 9 door de uitwaasfemingen der Haarlem* wer-tneer, het 21?, de Zuider-zee 9 der Meeren en der Slooten , dat de kleederen dikwyls door een' wandeling buiten de ftad gedaan , of fchoon hec niet regent , vogtig , liever nat op het gevoel zyn. Het is my gebeurt , fchryft de Heer [ J. F. MARTINET] , dat ik , by helder weder van zee komende , mynen ftyven opftaanden hoed geheel zag hangen , als of de regea hem hadde nat gemaakt, . CIX. De meeste landen in de 'Provin- ce FRIES LAND zyn zeer laag , vlak, water- achtig ; en de waterleidingen lang en moeilyk zynde , moeten om dezelfde reden , van hec algemeen zakken der landen en ryzen der zee , deeze landen zeer laag , en in den winner mec water bezvvaard zyn ; van welke fommigen als dan geheel onder loopen , die weder door mid- del van kleine wind- watermolens, en kleine dy- ken en flooten , ten gebruike , moscen afgetapt worden t*)\ Met die onderfeheid , dac het land (? a ) [ Fen naauwkeurig Berigt van den Watcrflaat van F.RIESLA N'D , is my gunstryk medegedeeld van den Wei Edelen Geftrengen Beer Ctipti Lult. Ingenieur CRAAJENHOF , door het toezenden zyner Memcrie op hooge order vail de d. Mogende Fleereri Staaten van FRIESLAND daar van gemaakr: dewelke ik in de Bylagen zoude kunnen mededeelcii , indicu ik niet vreesde, dnt deeze u'itwyding de, Verhandeling al le el vergrooten zoude.] Ys 3 1 4. Van ds Zitkten , welkcn uit de Naluurlyltc land omtrent H&rlingcn vry hoog is , nergens jnoerasfig of onderloopende , dan op die plaat- feu , waar uit de klei tot gebruik der Sceenbak- keryen gegraaven is , het welk een aanzienlyk veld uitmaakt; doch minder in aanmerking komt, daar het water vroeg in het voorjaar door de flui- zen aldaar wordt afgetapt , en veele plaatfen 9 zelfs des winters , door watermolens worden boven water gehouden. Des die landen minder van het water worden gekweld , dan de meeste binnen - landen deezer Provincie. Waar door men in het voorjaar fpoediger en overvloediger gras heeft aan de Zeekusten , en de koornlanden ruim zoo voordeelig ftaan als binnenslands ; en in den zomer van het jaar 1771. het hooi ge- makkelyk en droog gewonnen is , terwyl het op veele plaatfen dier Provincie in het water dreef en bedorf. Een genoegzaam bewys van den vogtigen grond van het binnenfte deel der Pro- vincie. De enkelvoudige befchouwing van de jongfte kaarten doen genoegzaam zien , dat hier dit land met veelerhande foorten van wateren bezet is, waarvan de Meeren geen klein gedeel- te uitmaaken (^). Aan de zuidzyde is het land zeer (&') fVoornamentlyk in deszelfs midden en van daar zuid- waarts . alwaar de fteden Sneek, Tist en Sloten gelegen zyn : terwyl men van het dorp Grouw in YAAHDERADEEL, 'r geen ge- noegzaam voor het middelfte dorp of vlek gehouden wordt , zuid en wcstwaarts op de be^te kaarten lynen trekkende, hec watcrachtigfte gedeelte deezer Provincie zal iugefloten hebben ; en Gcfteldkeid van bet Vaderland voortvloeijen. 315 zeer laag ; boven Franeker is het hooger ; en naar de kanc van DUE NT HE hec hoogfte enz. Van Leeuwaardeu af , tot even buiten Gronin- gen , ftaan deeze landen des winters onder wa- ter ; en door de lange waterleidingen en groote uitgebreidheid kan de afcapping niet zeer fpoe